ABAIDY SABATQAN ORAZBAI KIM?

            Keńestik zamanda kemeńger Abaıdy tanýdyń birjaqty bolýynyń bir belgisi aqyndy óz ortasynan, aınalasynan bólip alyp, jeke-dara zertteýge umtyldyq. Abaıdy qorshaǵan ortasy, ádebı aınalasy týraly sózge tıym salyndy. Basqasyn bylaı qoıǵanda áke Qunanbaı men Abaı arasyna syna qaǵyldy.

            1923 jyly «Aqjol» gazetinde jarıyalanǵan «Abaı» atty maqalasynda aqyn óleńderiniń ishki ıdeyalyq mánin den qoya zerttep, onyń zamanymen qabystyra taldaý júrgizgen tatar zertteýshisi Abdrahman Saǵdıdyń «Abaıdyń hám barlyq qazaq halqynyń otyrǵan orny, qonyp júrgen sheti kórinbes keń shólder, meńireý únsiz dalalar bolǵandyǵy belgili. Abaı, mine, sol zamanda, sol eldiń ishinde sondaı tirshilik oryndary, sondaı tabıǵat oryndary ortasynda týǵan, sonda ósken, bar ómirin sonda jasap, sonda ólgen bir kisi. Kisige sol el, sol turmys qandaı áser, qandaı ǵıbrat bere alsa, Abaı da sol bizge ózi arqyly óleńderimen sony beredi. Sol turmystan alǵan júrek tolqyndaryn shyǵarady»,-degen pikiriniń (Abaı, 1993, №6, 6-b) qundylyǵyna mán berip, aqyn- nyń ortasy týraly endi-endi ejiktep oı tastaı bastaǵanymyz jasyryn emes. A.Saǵdıdyń maqalasy Abaıdy tanýda óz qatarlastarynan daralana bildi. Avtor «Abaıdyń óleńderiniń tabıǵatyn hám ishki rýhyn ashyq tekserý úshin demesin beretin» segiz negizgi máseleni ataǵanda, sonyń ishinde, aqyn aınalasyna qatysty «… 6. Abaıdyń qazaq ara- syndaǵy el aqyndarymen qatysy boldy ma, bolǵan kúnde olardyń shyǵarǵan óleńderine eliktedi me? Eliktegen bolsa, olar qandaı aqyndar edi? Qandaı tıptegi kisiler edi? 7. Abaıdyń qazaq arasyndaǵy daıym qatynas jasaǵan el adamdary, pikirles zamandastary kimder bolǵan? Olar qandaı tabıǵattaǵy adamdar edi? Bulardyń Abaıǵa qandaı áserleri boldy? 8. Abaıdyń úı-jamaǵatymen, turmys júzinde áıelderimen qandaı baılanysy bar edi?»,- degen saýaldary (sonda, 11-b) sonaý HH ǵasyrdyń basynda qoyuymen qundy. Zerteýshiniń qundy pikirlerine nazar aýdaryp otyrýymyzdyń sebebi búgingi tańda Abaı ortasyn sóz etkende tek onyń mańyndaǵy aqyn men ánshi, ónerli top qana emes, Abaıǵa záredeı qatysy bar kez-kelgen jumyr basty pendeni nazardan tys qaldyrmaǵanymyz jón.

          Bul arada orys ádebıetiniń úlgi qylar tustary jeterlik. Basqasyn aıtpaǵanda árkez Abaımen teń atalatyn orys aqyny A.Pýshkın murasynyń zerttelýine, yaǵnı, pýshkıntaný ǵylymynyń dál osy tusyna kóz júgirteıik. Pýshkınniń aınalasy týrasynda sóz sonaý 1912-1913 jyldardan-aq bastalǵan. Sol jyly shyqqan N. Gastfreındtiń Pýshkınniń aqyndyq ortasy týraly eńbegi sózdiń basy ǵanatyn (qarańyz: Gastfreınd N. Tovarıshshı Pýshkına po ımp. Carskoselskomý lıceyu. Materıaly dlya slovarya lıceıstov 1-go kýrsa 1811-1817 gg. SPb., 1912-1913, t I-III). Pýshkın jáne onyń aınalasy máselesiniń zerttelý deńgeıi tereńge ketkeni sonshalyq, aqynǵa qatysy bar ár adamǵa qysqasha derekter berilgen sózdik maqala (slovarnaya statya) jınaqtary jaryq kóre bastady (qarańyz: Izmaılov N. Pýshkın. Pısma posled- nıh let.–M, 1969). Keıingi jınaqtyń biri – L.A.CHereıskııdiń «Pýshkın ı ego okrý- jenıe» degen eńbegi ( – Lenıngrad: Naý- ka, 1989). Avtor bul taqyrypqa qatysty málimetterdiń jınalýy 1930 jyldardan bastalǵanyn aıtady. 1975 jyly Pýshkınge qatysty 2500 kisi aty tirkel- se, keıingi eńbekke taǵy 200 adamnyń esimi qosylǵandyǵy belgili bolyp otyr. Avtor ózi bylaı dep jazady: «Okrýje-nıe Pýshkına organıcheskı vhodyat v ego bıografıyu ı tvorchestvo, ı nashe ponımanıe ego nasledıya vo mnogım zavı- sıt ot togo, naskolko my znaem sredý, v kotoryı on jıl ı rabotal. Izýchenıe ee vsegda shlo parallelno osmysle- nıyu tvorchestva poeta ı prodoljaet- sya po seı den. Poetomý neodnokratno delalıs popytkı prıvestı v sıstemý mnogochıslennye, no raznoznennye sve- denıya ob okrýjenıı Pýshkına»,– degen pikirindegi (sonda, 3-b) Pýshkınniń ortasy taqyryby tóńireginde izdenýler – abaıtaný úshin, sonyń ishinde Abaı ortasy degen máselelerde úlgi bolatyn qubylys. Bul tizimniń ishinde Pýshkınge tikeleı qatysty tulǵalardan bastap, hat arqyly habarlasqan, aqyn týraly pikir aıtqan, Pýshkınge qyzmet etken, tipti aqynmen birer ret kezdesken degen sıyaqty árbir adamǵa encıklopedıyalyq úlgide anyqtama berilgen.

          Biz sóz etkeli otyrǵan Orazbaıdy el, anyǵynda keıingi urpaq Áýezov- tiń epopeyasynan biledi: «–Asqan eken Qunanbaı balasy. Tipti bundaı qor- lyqty Qunanbaı da kórsetken joq. Te- gi bizdiń ózimiz bulardy buzyp bolǵan ekenbiz. Qudaıyn umytqan eken myna Qunanbaılar. Tap osy joly tuyaq serppesek, bárimizdi de atanyń arýaǵy atsyn! It bolaıyq, endi qybyrlamasaq! – dep Orazbaı jalǵyz kózin jaltyldatyp, aınala qarap, qanyn ishine tartyp sóıledi» (Abaı joly. T.1. –Almaty, 1990). Orazbaı Abaımen alysyp ótti. Kórkem shyǵarma bul taqyrypta ómir shyndyǵynan alys ketpegen. Al endi dál osy Orazbaıdy, «aqynǵa qamshy úıirip, saǵyn syndyrǵan ońbaǵandy áńgime qylýdyń qajeti qansha»?- degen qıqar suraqtyń qyltıyary anyq.

           Iá, Orazbaıdy Abaıǵa qatysty, tipti kerek deseńiz, Abaı úshin sóz etý- diń keregi bar. Orazbaı baı – Abaıdyń qatparly qaıǵysynyń bir parasy ǵana degenimizben, aqynnyń qaǵysqan jaýyn tanı tússek, onyń dál sol ýaqyttaǵy tartqan azabyn, júrekke tunǵan ókpezarynyń bir mysqalyn bolsa da uqqandaı bolar edik. Abaımen ómir boıy jaýlasyp ótken Orazbaı jáne aqynǵa qastyq qylyp, qamshy jumsaǵan top týraly az sóılesek, aqyn jarasyn jazbasymyz anyq. Alaıda, Abaı ómiri týraly aıtqanda, Orazbaılardyń jaýlastyǵyn aınalyp óte almasymyz haq. Osy arada salystyrmaly túrde taǵy da orys ádebıetiniń iri tulǵasy A.Pýshkınniń ómirine qatysty derekterge kóz júgirteıik. Pýshkındi atqan Jorj Dantes baron retinde orys tarıhynda qalǵan joq. Kóp sheneýniktiń biriniń atyn tarıhqa tańbalaǵan onyń Pýshkınmen dýeli bolǵanyna eshkim daý aıtpaıdy. Áıtpese, áýelden qyzyǵy tarqaǵan Pýshkınniń nekesine Dantes tek sebep qana dersiń (bulqynǵan aqynnyń birneshe dýelden perishtesi qaqqanyn qaperińizge alyńyz). Olaı deıtiniń kúlli orys aýzyna qaraǵan Pýshkınniń jalyndy poezıyasy saýyqshyl Natalya Goncharovany jylyta almaǵan syńaıly. Aqynnyń dosy S.D.Kıselevtiń Pýshkınniń jaryn sezimnen ada sulýlar (bez- dýshnaya krasavıca) qataryna jatqyzýy tegin emes. Endi qarapaıym salystyrýlarǵa barsaq, Danteske qatysty HH ǵasyrdyń basynan beri birshama eńbek- ter shyǵyp úlgergen (qarańyz: SHSHegolev

P.E. Dýel ı smert Pýshkına: Issledovanıe ı materıaly. M:, L, Gos. Izd-vo, 1928., Ahmatova A.A. Gıbel Pýshkına. // V kn. Ahmatova A.A. O Pýshkıne: St. ı zametkı. L., 1977). Oǵan Dantestiń ómiri týraly derekter jınaǵan, qyzynan týǵan jıen-nemeresi Lýı Metman jáne zertteýshi S.A.Panchýlıdzevterdiń ómirbayandyq málimetter jınaqtaryn qosyńyz. Al, Abaı ómirine qastyq oılaǵandar týraly tam-tum áńgime bar.
«Abaıǵa qamshy ala júgirgenderdiń aty óshsin» degen nıetpen aqyn ómiriniń osy bir jaraqatty tusyn sylap-sıpap, jaýyrdy jaba toqyp júre bergenimizben, keıingi urpaqtyń dál osy oqıǵany bilýge degen qulshynysyn aýyzdyqtaý múmkin be? Abaı ortasy degende onyń jaqsysymen qatar jamany, úlkenimen qatar kishi tulǵalary da baryn umytpaǵan jón.

           Máselen, Orazbaı kim? Onyń qol- shoqpary bolǵan Beısembi, Áben, Nurǵazylar she? Abaıdy qamshydan arashalaıtyn Ýáıis Sopyuly týraly ne bilemiz? Ýáıis Sopyulyn aqynnyń shákirti Ýáıis SHondybaıulymen shatastyryp alyp jatqanymyz da osy derekterdiń azdyǵynan shyǵar. Anyǵynda Ýáıis Sopyulynyń rýy – Jókeń (Ja- mantobyqty), ómiri bes ýaqyt namazyn qaza jibermegen júregi taza jan. Basqa málimet joq. Aqynǵa qamshy jumsaǵanda aldymen jetip, Abaıdyń ústine qulaı ketken osy — Ýáıis. Bul týraly Abaı Senatqa jazǵan hatynda ózine qamshy jumsalǵany jaıynda bayandaı kelip: «Sol kezde Ýáıis Soqın (durysy Sopın B.E) deıtin qazaq óziniń denesimen meniń ústimdi jaýyp, ári qaraı sabaýyna jol bermedi, sonyń arqasynda ǵana men ármen qaraıǵy soqqydan qutyldym»,–deıdi (Senatqa hat. // Abaı, 1993, № 6. 62-b). Qarap otyrsaq, aqynnyń ómirine tikeleı qatysy bar osyndaı adamdardyń keıbirine ǵana myqtaǵanda bir maqala arnaldy, áıtpese ol da joq. Osy arada aıta ketýimiz kerek, aldymyzda Abaıdyń 175 jyldyq toıy. Aqynnyń burynǵy shyqqan jınaqtaryn aıtylǵan eskertpelerdi eskermeı sol kúıinde qaıta bastyryp shyǵarýdan ári asa almaı jatamyz. Bizdiń oıymyzsha aqynnyń 150 jyldyǵynda shyqqan «Abaı» encıklopedıyasyn qaıta tolyqtyryp shyǵarýdyń ýaqyty kelgendeı. Alash ádebıettanýynyń bilgiri, ǵalym Rymǵalı Nurǵalıuly bas redaktorlyq etken encıklopedıya – qajyrly eńbektiń jemisi, abaıtaný úshin úlken olja, áıtse de abaıtaný ǵylymy sońǵy jyldary qanshama derektermen tolyqty. Sonyń ishinde Abaıǵa qatysy bar árbir adamnyń encıklopedıyadan oryn alǵany durys…

            Taǵy da, salystyrsaq, ásili, arǵy zaty gollandyq Gekkern degen kezbeniń asyrandy balasy bolǵan, qarapaıym sheneýinik Dantestiń ataǵy qalyń kitapqa júk bolarlyqtaı ma? Pýshkınniń taǵdyrtalaıyn báz qalpynda kórsetip, ishki tragedıyalyq halahýalyn, muń-sherin tarqata taný úshin de Dantes ómirine ejikteı úńilgen joq pa, orys zertteýshileri. Áıtpese, bireýdiń aq nekesin aramdaǵan bezbúırektiń qasynda Orazbaı baıdyń áýselesi on túıege júk bolarlyqtaı. Keńestik ıdeologıya Orazbaıdy nadan, topas, qarańǵy etip kórsetse, sol túkke turmaıtyn nadanyńyz Abaıdaı danamen qalaı alysqan degen suraq tóńireginde nege oılanbasqa?

            Anyǵynda Orazbaı Aqqulyuly Tobyqtynyń ishinde azǵana rý Esbolattan shyǵyp, óziniń alysty boljar alǵyrlyǵynyń, sózge usta sheshendiginiń arqasynda aldyna myńdap jylqy bitken baı, bir rýdy shyrq úıirgen el aǵasy bola aldy. Baı degen sóz – tıtýl, ataq. Qazaq áýelde ishki dúnıesi men syrtqy aýqaty úılesken adamdy «baı» degen. Keńestik júıe baı sóziniń maǵynasyn bir jaqty etip jiberdi. Sol birjaqtylyqtan áli qutyla almaı kelemiz. Qutylmaýymyzdyń kýási sol – rýhy men bolmysy kedeı «baılar» tolyp júr ortamyzda odyrańdap…

           Jasynda urlyq qylyp, Qunanbaı aldyna shaqyryp, urlyǵyn qoıǵyzyp, bata bergennen keıin, Orazbaıdyń dúnıesi dóńgelengen eken, –degen de sóz bar el arasynda. Qalaı deseńiz de qazaq túgili orys batpaǵan Abaımen alysyp, ony muqaltýǵa jaraǵan adam. Eń keremeti Abaı dúnıeden óterden biraz buryn aqynnan keshý surap, bitisken de, «Abaı óldi» dep súıinshi surap jetken malshysyn dúrelep, «Abaı óldi degenshe, Orazbaıdyń aty óshti deseńshi», – dep shyn jylaǵan da osy – Orazbaı. Kókbaı aqyn Orazbaımen jaqsy syılasqan. Toqtamaıtyn kezekti el ishiniń daýy kezinde Orazbaı qartaıyp, nalyp otyrǵanda Kókbaı:

          Senbisń Qara búrkit omyraýly,
          Bul kúnde bolyp tursyń elmen daýly.
          SHunaıdyń buıratyndaı myna Orazbaı
          Qalaısha jeńem deıdi asqar taýdy.
          Asqardyń jel soǵady búıirinen,
          Tilińniń taptyq paıda súıirinen.
          Qarada qasqyr soqqan qartań aıǵyr
          Dónen qýyp shyǵarǵan úıirińnen ,-
          degende, “Orazbaı:

– Oı, Kókshem-aı, aıttyń-aq! Daýasyz kárilik dese kárilikke em qonbaıtynyn aıtqany. Al, menshe, daýasyz da shyndyq. Oǵan toqtaý bar ma?! Áı, Medeý, Kókbaıǵa at alǵyz,- depti.

           Alys Jetisý Jalaıyr elinen Abaıdyń dańqyna tánti bolǵan Jámenke degen bedeldi kisi kelip, qaıtarynda aqynnyń óz óleńindegi qamys qulaq atty qalapty. Kúlli Tobyqtydan tappaǵan atty Orazbaı baı taýyp berip:

            – Aǵaıyn ashshy, mal tushshy desem men Orazbaı bolamyn ba! Jattan saǵy synbasyn,- depti de, óńkeı sáıgúlik bólek baǵylatyn bes qos jylqy úıirlerin aralatyp júrip úsh at ustatypty.

            – Abaıǵa aıt, qonaǵy úsheý eken, osy úsh atty da bersin. Ózine qarsy bolsam da, aqyly men ajaryna qarsy emespin,- depti. Úsh attyń bireýin kórip turyp Jámenke: «Mynaý naq sol óleńde aıtylǵan at eken»,- dep rızalyǵyn bildiripti» (Janbolatuly M.Tobyqty-SHyńǵystaý shejiresi.T.1. –Alma- ty, 2004. 241-b). Osydan keıin Orazbaıdy qaıtip nadan dersiń. Muny aıtqanda biz Abaıǵa qamshy kótergen baıdy aqtap alaıyq dep otyrǵannan aýlaqpyz. Qalaı deseńiz de, Orazbaı — jumbaǵy kóp, kúrdeli tulǵa. Orazbaı boıyndaǵy jaqsy men jaman qasıetti ekshep, pendeligi men adamdyǵyn tarazylaǵanda baryp, onyń Abaımen arasy bizge málim bola túspek. Sonda ǵana Abaıdyń myń qatpar muń-nalasynyń bir mysqalyn bolsa da uǵa alarmyz. Abaıdy taný tek onyń óleńderin tal- daýmen ǵana shektelmeıtinin osy bir qubylystar ańǵartyp jatqandaı da.

 

Baýyrjan Erdembekov

Jubanov ýnıversıtetiniń rektory abaıtanýshy, fılologıya ǵylymdarynyń doktory,professor

Related posts