LATIN ÁLİPBIİ — QAZAQ TİLİNİŃ KÓKJIEGİ

Elbası «Bolaśaqqa baǵdar: rýhanı jańǵırý» attı baǵdarlamalıq maqalasında qazaq tilin latın álipbıine aýıstırý qajettigin atap kórsetken bolatın. Al jýırda Memleket basśısı qazaq tilin latın grafıkasına kezeń-kezeńmen jáne júyeli túrde kóśirý týralı Jarlıqqa qol qoydı. Jaqında osı másele boyınśa oblıs ákimi Berdibek Saparbaev úlken jıın ótkizip, kóptegen máseleler ortaǵa salındı.

Seysenbi kúni bizdiń redakcıyamızda latın álipbıine kóśý máselesin talqılaýǵa arnalǵan dóńgelek ústel ótti.

 

 

Basqosýǵa oblıstıq tilderdi damıtý basqarmasınıń basśısı Gúlayım Tólebaeva,

Qazaqstan Respýblıkası «Beybitśilik jáne kelisim» keńesi oblıstıq fılıalınıń tóraǵası Keldibay Espaǵambetov, Aqtóbe ónerkásiptik tehnologıyalar jáne basqarý kolledjiniń dırektorı Estay Jaylıbay, Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń fılologıya fakýlьtetiniń dekanı Kúlzat Sadırova,

Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń fılologıya fakýlьtetiniń oqıtýśısı, fılologıya ǵılımdarınıń kandıdatı, docent Nurbol Sádýaqas śaqırıldı. Dóńgelek ústel basındaǵı áńgimeni oblıstıq «Aqtóbe» gazetiniń bas redaktorı Baýırjan Babajanulı júrgizdi.

Baýırjan Babajanulı: Bııl 26 qazanda Elbasınıń jańa álipbıge kóśý jóninde Jarlıǵı śıqtı. Sodan beri respýblıka kóleminde, oblıs deńgeyinde úlken talqılaýlar bolıp jatır. Osıǵan baylanıstı oblıs ákimdiginde de úlken jıın ótti. Elbasımız: «Biz 2025 jıldan bastap álipbıimizdi latın qarpine, latın álipbıine kóśirýge kirisýimiz kerek. Bul — ult bolıp śeśýge tıis prıncıpti másele. Bir kezde tarıh bederinde biz munday qadamdı jasaǵanbız. Balalarımızdıń bolaśaǵı úśin osınday śeśim qabıldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge, balalarımızdıń aǵılśın tili men ınternetti jetik ıgerýine, eń bastısı, qazaq tilin jańǵırtýǵa jaǵday týǵızadı», — degen bolatın. Elbası Jarlıǵı śıqqannan keyin oblıs kóleminde qanday jumıstar jasalıp jatır? Osı saýal tóńireginde áńgime órbitsek.

Gúlayım Tólebaeva: Jalpı latın grafıkasına kóśý týralı jumıstardı eki kezeńge bólýge boladı. Birinśi kezeń — jarıyalanǵannan bastap birıńǵay úlgisi bekitilgenge deyingi kezeń. Bul kezeń aqparattıq-nasıhattaý jumıstarına arnaladı. Sebebi halıqtı «Nege kóśýimiz kerek?», «Oǵan qanday sebepter ıtermelep otır?», «Qanday negizder bar?», «Kóśkende qanday jetistikterge jetemiz?», «Osıǵan deyin jınalǵan bizdiń mádenı mura ne boladı?», «Orıs tili men onıń mádenıeti qalay saqtaladı?», «Balamızdı qalay oqıtamız? Oǵan bizdiń tıisti mamandarımız, oqıtý-uyımdastırýśılıq jáne ǵılımı negizderimiz dayın ba?», «Latın grafıkasına kóśken ózge elderdiń tájirıbesi zerdelendi me?» degen saýaldar mazalaydı. Bul maqsatta kóptegen śaralar uyımdastırıldı. Barlıq óńirde jumıs toptarı qurılıp, jobalıq keńseler aśıldı, ártúrli aqparattıq is-śaralar ótkizildi. Osı baǵıtta biz úlken konferencıyalar, basqosýlar, pikir almasýlardan góri qoǵamdıq salanıń árbir jeke salasın alýdı durıs dep taptıq. Máselen, densaýlıq saqtaý, bilim berý, mádenıet, ádilet salaları, Qazaqstan halqı Assambleya quramındaǵı ózge ult ókilderi, sonday-aq úkimettik emes uyımdar, buqaralıq aqparat quraldarı, yaǵnı osılay 12 salaǵa bólip, maqsattı túrde jumıstar júrgizdik.

1 maýsımnan bastap biz heśteg-paraqśa aśtıq. Ondaǵı maqsat — kez kelgen adamnıń latın álipbıi týralı aqparattı, sol týralı śıqqan pikirler, maqalalardı oqıp, tanısýı úśin múmkindik jasaý. Qazirgi kezeń — jańa tehnologıyalardıń, ǵalamtordıń múmkindigin qoldanatın zaman. Eger biz barlıq uyımdastırýśılıq, aqparattıq-túsindirý, nasıhattaý śaraların túrli formatta ótkizsek, onda 3-4 mıń adamdı ǵana qamtımız. Al paraqśanı alıp qarasaq, sol ýaqıttan búginge deyin 19 mıńnan astam adam kiripti. Paraqśada bireýler: «Men orıs tiliniń jaǵdayına basımdı aýırtpaymın, biraq men balalarımdı qalay oqıtamın?» — dep pikir qaldırsa, keybireýler: «Meniń jasım 60-ta. Men qalay oqımın, men ne isteymin?» nemese «Śeteldik sarapśılar, qaýımdastıqtar ne deydi?», sol sıyaqtı taǵı basqa pikirlerin bildirgen. Osı saýaldardıń barlıǵına osı birinśi kezeńde jaýaptar berildi.

Jalpı álipbıdi tańdaý — árbir memlekettiń óziniń quqıǵı, óziniń múddesi. Sondıqtan biz bul jerde bir ǵana múddeni alǵa alýımız kerek. Ol — ózimizdiń qazaq tilin qalay saqtap qalamız, onı qalay urpaqqa jetkizemiz degen saýal. Osı turǵıda biz latın álipbıine kóśýge bel bayladıq. Birinśi kezeńniń múmkindigi osı boldı. Sol kezeńde bizdiń alǵa alǵanımız respýblıkalıq zertteýdiń qorıtındıları boldı. Onıń iśinde jańalıqtı elimizdegi óńirlerdiń arasında bizdiń oblıs óte jaqsı (67 payız) qabıldadı. Bul bizdiń óńirdiń, birinśiden, kez kelgen jańaśıldıqqa jaqındıǵın, alǵa ıtermeleytin maqsat-mindetterdi qoldaý qabiletiniń joǵarılıǵın kórsetedi. Ekinśiden, ol — oblıstıń tildik áleýeti. Qazir bizdegi derekterge sáykes, oblısta árbir tórtinśi turǵın aǵılśın tilimen belgili bir deńgeyde tanıs bolsa, árbir besinśi turǵın belgili bir deńgeyde úś tildi meńgergen.

Elimizde 11 qırkúyekten bastap ekinśi kezeń bastaldı. Bul kezeńde alǵaśqı nusqa usınıldı. Keybir aldıńǵı kezeńnen qalǵan máseleler boyınśa túpkilikti jaýaptar berildi. Mısalı, men parlamenttik kezdesýge qatısqanda kóp adamnıń «Muramızdı ne isteymiz?» — degen saýaldarına jańa tehnologıyaǵa negizdelgen, sol salamen aynalısatın tehnıkalıq ortalıq ókilderi aldımızǵa śıǵıp jaýap berdi. Olar onıń eśqanday qıındıǵı joq ekenin, barlıǵın aýdarýǵa bolatının ayttı.

Álipbıdiń birinśi úlgisi usınıldı, ol halıqqa unamadı. Jalpı tildik álipbıdi jasaýdıń úś negizgi prıncıpi bar. Ol — bir áripti eki dıbıspen berý, bir áripti bir dıbıspen berý jáne bir áripti bir dıbıspen, biraq ártúrli dıakretıkalıq belgilermen berý. Sebebi árbir tildiń óziniń erekśe tól dıbıstarı bar. Latın grafıkasın alǵanda sol dıbıstardı álipbıge sıyǵıza almay qalmaýımız nemese joǵaltıp almaýımız kerek. Atalǵan úś úlginiń de oń jáne teris jaǵı bar. Bir úlgini ǵana sýırıp alýǵa bolmaydı. Mısalı, birinśi úlginiń halıqqa unamaǵanı, birinśiden, kez kelgen sózdiń quramın kóbeytedi. YAǵnı 30 payızǵa deyin kólemi uzaq bolıp ketedi. Keybir á, ó degen tól dıbıstardı eki dıbıspen bergen soń bir sózde eki dál sonday dıbıs bolsa, onda tórt árippen beriledi. Qorıta aytqanda, bizdiń endigi ýaqıtta jumıs formatımız ózgeredi. Álipbı bekitilgennen bastap biz sol álipbıdi qoǵamǵa engizýdiń jaǵdayın oylaýımız kerek. Búgingi tańda ulttıq komıssıyanıń quramı, ulttıq jospar qalıptastırılıp jatır. Aldaǵı ýaqıtta olar maqsattı túrde jumıs júrgizedi.

Nurbol Sádýaqas: Álipbı men jazý — adamzat tarıhındaǵı qundı dúnıelerdiń biri retinde urpaqtan–urpaqqa mıras etip qaldıratın baylıǵımız. Elbasınıń «Bolaśaqqa baǵdar: rýhanı jańǵırý» maqalasındaǵı qazaq jazýın latın qarpine kóśirý týralı ustanımdarı eldiń bolaśaǵına, memlekettik tildiń keleśegine jasalǵan ıgi is, mańızdı tarıhı oqıǵa retinde halıqtıń zor ıqılasına ıe boldı. Osıǵan oray ǵılımı qaýım, jalpı jurtśılıq arasında qazaq tiline, onıń jazýına say keletin latın grafıkalı álipbı jobaların talqılaý jumıstarı erekśe belsendilikpen júrgizildi. Qazirgi kezde Elbası Jarlıǵımen bekitilgen latın grafıkasına negizdelgen qazaq tili álipbıin jurtśılıq suranısına oray el arasında tanıstırý jumıstarına erekśe nazar aýdarılıp otır.

Latın grafıkasına negizdelgen qazaq tili álipbıinde 32 árip bar. Onıń iśinde qazaq tili dıbıs júyesindegi 28 fonema (9 daýıstı, 19 daýıssız) jáne kirme sózderdegi 6 fonema (ı, v, f, h, h, ć), barlıǵı 34 dıbıs tańbalanǵan. Sonımen birge bir árippen eki dıbıstı tańbalap turǵan eki árip bar, olar H h — [h], [h] jáne I’ — [ı], [y].

Álipbıde 9 dıbıs dáyekśe arqılı, yaǵnı qazaq tiline tán 5 tól dıbıs (á, ó, ú, ǵ, ń), bir kirme dıbıs (ć) jáne eki tilge de ortaq 3 dıbıs (ı/y,ś,ý) tańbalanǵan. Oqıp-úyrený maqsatında áripter quramına zer sala qaraytın bolsaq, álipbıdegi 22 áriptiń qay dıbıstı tańbalap turǵanı talas týǵızbaydı, sondıqtan onı jalpı jurt qatelespey oqı aladı. Sonımen birge osı tańbalarǵa dáyekśe qoyılıp berilgen tórt áriptiń de qanday dıbıstı tańbalap turǵanın qınalmay bilýge boladı, olar: A’a’-[á]; G’ g’-[ǵ]; N’ n’-[ń]; O’ o’-[ó]. Al budan basqa 6 áriptiń qay dıbıstı tańbalap turǵanımen tanısý kerek, sondıqtan onı jurt qatelespey oqýǵa úyrenýi tıis: I’ I’ – [ı], [y]; S’ s’-[ś]; C’ c’– [ć]; U u- [u]; U’ u’-[ú]; Y’ y’- [ý]. Budan keyin álipbıdegi 8 árip dáyekśemen berilgen sıńarlarımen qosılıp,16 dıbıstı berip turǵan tańbalarǵa kóz úyretip, oqıp-úyrený kerek: Aa -[a], A’a’-[á]; G g-[g], G’ g’-[ǵ]; I i-[i], I’ I’ – [ı], [y]; N n-[n], N’ n’-[ń]; O o-[o], O’ o’-[ó]; S s-[s], S’ s’-[ś]; U u-[u], U’ u’-[ú]; Y y-[ı], Y’ y’-[ý]. Álipbıimizde biri dáyekśemen, biri dáyekśesiz berilgen qos áriptermen qatar, dáyekśesiz sıńarı joq, tek dáyekśemen tańbalanǵan sıńarı ǵana alınǵan bir árip bar, ol C’ c’ – [ć]. Burınǵı álipbıimizde 42 árip bolsa, endi odan 8 árip (yo, c, śś, ь, , e, yu, ya) qısqarıp qaldı.

Bul álipbıde latın áripterin barınśa qazaq tili dıbıstarına sáykes tańbalaýǵa, qazaq tiliniń úndesim talaptarına beyimdeýge, «bir árip – bir dıbıs» ustanımın saqtaýǵa nazar aýdarılǵan. Dáyekśeni qoldanýdıń nátıjesinde tilimizdegi barlıq dıbıstardı da qaldırmay tańbalaýǵa boladı. Al álipbıdiń jetildire túser tusı retinde múmkindiginśe dáyekśi sanın qısqarta túsý kerek, qazaqtıń tól dıbıstarın śama kelgenśe dáyekśesiz beriletin áriptermen tańbalaýǵa nazar aýdarǵan jón. Sebebi jazýımızdıń ótken tarıhında dáyekśe utımdı jol bolsa, qazirgi jahandaný zamanında, kóptildilik básekesinde adamnıń tez jazýǵa degen suranısı kezinde qaýipti aýmaqta qalǵanday dáyekśemen berilgen dıbıstar śettep qalýı múmkin.

Burınǵı álipbıimizde qazaq tiliniń qazirgi artıkýlyacıyalıq bazasında joq dıbıstardıń kóp bolýı tilimizdiń ózindik fonologıyalıq zańdılıqtarın buzıp kelgen edi. Mısalı, jańa álipbıimizdegi bir tańbaǵa matap qoyılǵan H h –[h] men [h] dıbıstarı ózimizdiń tól «q» dıbısımen qaptaldasa jarısıp, qazaq jazýında «q» arqılı aytılatın keybir sózder orıstıń «H» jáne arabtıń «H» dıbıstarımen jazılıp keldi. Mısalı, qabar–habar, qoś keldiń–hoś keldiń, qat jazý–hat jazý (qazaq tilindegi sózderde); Hadıśa–Qadıśa; Hakim–Kákim-ákim, Hamıt–Qamıt–Ámıt; Horlan–Qorlan (arab tilinen kelip, qazaqśa ıgerilgen sózder); «H» – qaharman–qaharman, máśhr– máśqur, śahar – śaqar, jıhaz–jıqaz; (ah, oh, ahıla–úhile — odaǵay sózder).

Qorıta aytqanda, «Kelisip piśken ton kelte bolmaydı» degendey, endi jańa álipbıimiz arqılı ǵılımı talapqa say jańa emle erejelerimizdi de dayındaýǵa barlıq múmkinśiligimiz bar. Aldaǵı ýaqıtta osı jańa álipbı arqılı jazý emlesi dayındaladı. Sondıqtan qazirgi jazýımızda qıındıq keltirip júrgen máseleler oń śeśimin tabadı dep oylaymın. Endigi tilegimiz sol, osı álipbı máńgilik eldiń máńgilik jazýına arqaý bolsın!

Estay Jaylıbay: Jalpı latın álipbıine kóśýde onıń qay nusqası engizilý kerek degen máselege kelsek, meniń oyımśa, munı til mamandarı śeśýi kerek. Negizi talas degen másele qay kezde de boldı. Qazir kóp adamdardıń oyı qarapayım. Máselen, Feysbýk paraqśasında otırǵanda bayqasaq, bireýler: «Bizdiń kózimizdi aśqan kırıllıca» dese, tipti bireýleri: «Rýna jazýın nege almaymız?» — deydi.

Biz HH ǵasırdıń ózinde arab álipbıin paydalandıq. Men sonaý 90-jıldardan beri ártúrli adamdarmen daýlasıp kelemin. Sebebi bireýler: «Kezinde eki-aq payız qazaq saýattı bolǵan», — dep jazadı. Ol ne úśin kerek boldı? Ol sol kezdegi sayasat úśin kerek boldı. Óytkeni bizdi saýattı qılǵan Qazan tóńkerisi dep dáleldeýi kerek boldı. Mısalı, klassıkterdi oqısaq, olardıń iśinde arabśa oqımaǵandarı kemde-kem. Keńes ǵalımdarı óz zertteýlerinde tek kırıll álippesimen saýat aśqandardı ǵana saýattı dep tanıdı. Arabśa oqıǵandardı saýattı dep tanıǵan joq. Sondıqtan bul — qate pikir.

1925 jılı Ahmet Baytursınov arab grafıkasına negizdelgen tóte jazýdı engizdi, qazaq sonımen júrdi. 1929 jılı latınśaǵa kóśti. Tek qana 1940 jılı bizdiń barlıq kırıllıcaǵa qarsı turǵan Ahmet Baytursınovtıń, Teljan Śonanovtıń kózi ketkennen keyin kırıllıca engizildi. Arǵı jaǵında bizdiń búkil jazılǵan klassıkterimizdiń śıǵarmaları, ǵalımdarımızdıń zertteýleri latın qarpimen jazılıp, halıqtıń saýatı latınśamen aśıldı. Bir ǵana mısal keltireyin, meniń ákem tóte jazý kezinde mektepke barıp, latınśamen bitirip śıqtı. 1940 jılı kırıllıcaǵa kóśtik.

Jýırda akademık Rabıǵa Sızdıqova: «Biz kırıllıcanı qabıldap alǵannan keyin qalay jazılý kerektigi týralı on jıl daýlastıq. Mısalı, topıraq dep jazamız ba, álde, topraq dep jazamız ba? — dep» — óz oyın bildirgen edi. Sondıqtan bolaśaqta qay nusqa boladı, bul — respýblıka kólemindegi ǵalımdardıń jumısı. Solar ǵana taldap, talqılap, bir nusqanı qabıldaýı kerek. Meniń sayasatker retinde oyım, bul Jarlıqtıń tez qabıldanǵan sebebi memleket belgili bir qarsılıqtardı elemey, kóśýi kerek boldı. Ol — sırtqı jáne iśki qarsılıq. Al bolaśaqta qay nusqa qabıldanadı, onı memlekettiń laýazımdıq dárejesi jaǵınan ekinśi tulǵa — Qasım-Jomart Toqaev ayttı. Ol túsingen adamǵa jaydan-jay aytılǵan sóz emes. Qasım-Jomart Toqaev komıssıya barlıǵın eskerý kerektigin atap ótti.

Qazirgi kemśiligi bar nusqa máńgilik emes. Bul — bir másele. Ekinśiden, laýazımdı adamdar: «Latın tiline kóśip jatırmız», — deydi. Bul pikir — halıqtı qatelestiretin másele. Biz latın tiline kóśip jatqan joqpız, biz qazaq álipbıin latınśa tańbalaýǵa kóśip jatırmız. Óytkeni kóp adamdar osı eki ortanı túsinbeydi. Kópśiligi: «Biz bay qazaq tili turǵanda nege latınśaǵa kóśýimiz kerek?», — deydi.

Úśinśi másele — bizdiń latınśaǵa qayta oralıp jatqanımızda. Al «Kezindegi latınśanı nege qabıldamaymız?», «Nege Baytursınov jasaǵan tóte jazýdı qabıldamaymız?» degen pikirler — bul oqımaǵan adamdardıń kózqarası. Biz kezinde latınśaǵa kóśkende qanśa dıbıstar joǵalıp ketti, keybireýleri enbey qaldı. Onı sol kúyinde qabıldaý qıın. Sondıqtan qazir biz ózimizdiń tilimizdiń ayasın keńeytýimiz kerek. Kezinde kırıllıcanı 40 śaqtı el qoldanıptı, sońǵı 25 jılda 8 el qalǵan. Al latınśanı dúnıejúzi halqınıń 60 payızı paydalanıp otır.

Bizdiń maqsat — búgin, erteń bolatın nátıje emes, bul 20-30 jıldan keyin keletin nátıje. Keybir ata-analar balalarınıń orıs mektebine baratının, jańa álipbıdi úyrenbeytinin aytadı. Ótken jılı mektepke 1-sınıpqa 371 mıń bala barıptı. Sol balanıń 334 mıńı qazaq sınıbına barǵan. Bul búkil mektepke barǵan balanıń 89 payızın quraydı. Al qalǵan 11 payızdıń 5 payızı — qazaq balaları. Olar mektep bitirgen soń Qazaqstanda tildik orta qanday boladı? Al orıs mektebin bitirgen bala kimge qızmet etedi, qay jerden orın tabadı? Bolaśaqta elimizde qazaq tildi orta negizgi orta bolıp śıǵadı. Sonı ata-analar oylanýı kerek. Keybir ata-analar latın álipbıine kóśpeytinin aytadı. Biraq olar kóśpegenmen, onıń balası sol álipbıge kóśedi.

El arasında «Latın álipbıine bayaǵıda kóśýimiz kerek edi» nemese «Kúte turý kerek, 25 jıldan keyin kóśeyik», — deytinder bar. Bul saýatsızdıq. 90-jıldarı, elimiz táýelsizdik alǵan tusta, Soltústik Qazaqstanda 21 payız ǵana qazaq boldı. Pavlodar qalasında 9 payız qazaq bolsa, al Almatıda 25 payız qazaq boldı. Búgingi kúni latın álipbıine demografıyalıq, áleýmettik máseleler qalıptasıp bolǵannan keyin der kezinde kóśip otırmız. Al aytılǵan basqa pikirlerdiń barlıǵı — bos áńgime.

Qorıta aytqanda, biz tar ayadan śıǵıp, dúnıejúzilik úlken, keń kólemdegi jaǵdayǵa kóśip jatırmız. Osını eskersek, bolaśaqta bári durıs boladı dep oylaymın.

Kúlzat Sadırova: Búgingi kúni Jarlıqpen bekitilgen álipbı nusqası Ahmet Baytursınov bekitip ketken 28 dıbıstı tańbalap tur. Tek kirme dıbıstarǵa berilgen tańbalarǵa ǵana eki dıbıs sáykes kelip tur. Jańa álipbı dáyekśelerdiń kóbeyip ketkendigimen ǵana qolaysızdıq tý

dırýı múmkin. Biraq ol, śın mánisinde, qolaysız ba, onı jazǵızıp kórý kerek. Sonday-aq dáyekśeler kóp bolǵandıqtan, qazaq mátinderindegi sózderdi birtutas qabıldaýǵa qıındıq týǵızadı degen pikirler de aytılıp jatır. Jalpı álippe oqıtın, saýat aśatın balalarǵa bul álipbıdiń qolmen jazatın kallıgrafıyalıq úlgisi de bekitilýi kerek. Óytkeni ol ekeýi qatar júrmese bolmaydı. Sonımen qatar orfografıyalıq emle erejeleri bekitilýi kerek. Qazir biz qolımızdı jattıqtıramız, kózimizdi úyretemiz dep jazdırıp jatırmız. Sol kezde áripterdiń iśinde ártúrli dıbıstardı tańbalaǵanda bir-birine uqsap ketken áripter bar. Naqtı mısal keltireyik. Investıcıya degen taza [ı] dıbısınan bastalatın sózdi jazsaq bılay kórinis tabadı: I’nvesti’tsi’i’a, bul sózdegi i’ – [y] dıbısınıń tańbası, I’ men i’ – [ı] daýıstı dıbısınıń tańbası. Endi ınelik degen sózdegi dıbıstardı tańbalap kóreyik. Onı tańbalaýda qazaq tilindegi bul sózdiń aytılýın negizge alýımız kerek, bizdiń tól sózimizde ı taza kúyinde kelmeydi, onıń aldınan i estiledi, biraq kırıll áripterimen jazılǵan álipbıde ı – [iy], [ıy] degen dıbıstardıń ornına jazıladı degen ereje boldı, tıın men tıin, mı sózderiniń jazılýında orın aldı. Ári osı qayśılıqtan, til buzarlıqtan arılý úśin jańa álipbı qabıldaý isi bastaldı. Endi ınelik sózin jazıp kórsek: Ii’nelik – [iynelik] – bul sóylem basında kelse, al sóz sóylem ortasında kelse, jazılýı: ii’nelik. Standart osı jayttardı naqtı belgilep berýi kerek. Soǵan sáykes túziletin orfografıyalıq erejelerdi túzý men orfoepıyalıq normalar, tınıs belgilerdiń qoyılý erejeleri de jasaqtalýı tıis. Eń aldımen, jazýda qanday ustanım basśılıqqa alınatını śeśilýi tıis. Qazirgi qoldanılıp júrgen jazýımız morfologıyalıq ustanımǵa negizdelgen, yaǵnı sózdiń túbirin saqtap jazý: mısalı, jumısśı dep jazamız, biraq aytılýı, yaǵnı orfoepıyalıq norması [jumśı], yaǵnı erin úndestigi (sózdiń alǵaśqı býınında erindik daýıstı, ekinśi býınında ezýlik daýıstı kelse, ekinśi býındaǵı ezýlik aytılýda erindikke aynaladı, biraq ol tek ekinśi býınnan aspaydı) jáne qatań s men ś qatar kelgende, ś óziniń aldındaǵı s-nı aytýda ś-ǵa aynaldıradı degen erejege say keyindi ıqpal nemese regressıvti assımılıyacıya zańdılıǵı saqtaladı. Al latın grafıkasına negizdelgen qazaq tili álipbıinde qanday ustanım basśılıqqa alınbaq, ol standartta anıqtalýı kerek. Sonda eger jazýda morfologıyalıq ustanımmen jazsaq, jumısśı – jumyss’y bolıp, al fonetıkalıq ustanım, yaǵnı sózdi dıbıstalýına say jazsaq: jumus’s’y.

Jarlıq bekitildi, biraq budan keyin de iśinara ózgerister engizýge boladı dep oylaymın. Soǵan baylanıstı ǵalımdardan bólek tildik ortada, máselen, bank, munay salasınıń qızmetkerleri qoldanatın qaǵazdarda qanday qıındıqtar kezdesedi, osını da eskerý kerek. Jalpı álipbıdi qoldanýda qanday qıındıqtar, qolaysızdıqtar kezdesetinin naqtı belgileý úśin onı kópśilik jazıp, onıń qaysısı birizdi, qaysısı birizdi emes, sonı śeśýi qajet.

Ayta ketetin taǵı bir másele — śeteldegi qandastarımızdıń osı álipbıge kóśý máselesi. Máselen, Qıtaydıń Qulja qalasındaǵı İle pedagogıkalıq ýnıversıtetinde qazaq tili men ádebıeti mamandıǵı bar. Olardıń kitaphanası tolǵanımen kitap. Solardıń iśinde kırıll árpimen jazılǵan bizdiń ǵalımdardıń eńbekteri bar. Biraq onı olar oqı almaydı. Sebebi olar kırıll árpin bilmeydi, tóte jazýmen jazadı. Basqa elderde qazaq dıasporaları latın árpimen oqı aladı. Biz latın álipbıine kóśkende ulttıq komıssıya sol tóte jazýmen qalıp qoyǵan qazaqtardıń da osı latın álipbıine qatısın eskerý kerek dep oylaymın.

Keldibay Espaǵambetov: Elbasınıń bastamasımen qolǵa alınǵan bul śaralar — keleśek urpaq úśin jasalıp jatqan dúnıeler. Sondıqtan biz durıs joldı tańdaýımız kerek. Elbası Qazaqstandı Úśinśi jańǵırtý jóninde mindet qoydı. Buǵan deyin biz eki jańǵırtý jolınan óttik. Elbası óz Joldaýlarında únemi osı latın álipbıine kóśý máselesin qozǵap keldi. Sondıqtan ata-babadan qalǵan keśegi jazýlardı bolaśaq urpaqqa jetkizemiz desek, latın álipbıine kóśýimiz — naqtı qadam. Til mamandarı aytıp ótkendey aldaǵı ýaqıtta ulttıq komıssıya jumıs jasaǵanda keybir kemśilikterdi qarap, tolıqtırýlar engizip, bul másele bir júyege keledi dep oylaymın. Sebebi bizdiń aldımızda 7-8 jılday ýaqıt bar. Elbası óz maqalasında 2025 jılǵa deyin kezeń-kezeńmen kóśý qajettigin aytýı da tegin emes. YAǵnı oǵan deyin biz qırýar jumıs jasaymız degen sóz. Qarap otırsaq, búgingi bir jasar bala jeti jıldan keyin mektepke baradı. Oǵan deyin ol bala dayındaladı. Mektepte latın álipbıimen oqıp, saýat aśadı. Mine, bul — bizdiń aldaǵını boljaǵan Elbasınıń kóregendiginiń belgisi.

Qazirgi jastar burınǵı bizdiń jazǵanımızday jaza almaydı. Sondıqtan álipbımen qatar jazý máselesine de kóp kóńil bólýimiz kerek.

Baýırjan Babajanulı: Orıstildiler latın álipbıine kóśpey, kırıll árpimen qala beretini belgili boldı. Osı rette latın álipbıin qıınsınǵandar balaların jappay orıs mektebine beredi degen pikir bar. Sonda bir memlekette ekige jarılý bolmay ma? Osıǵan baylanıstı ne aytasızdar?

Estay Jaylıbaev: Osı kezge deyin qazaqśanı kırıll árpimen tańbalaǵannıń ózinde eki aýız qazaqśanı úyrenbegen adamdar bar. Eń aldımen, tildi úyrený úśin oǵan ekonomıkalıq jáne áleýmettik faktorlar bolý kerek. Mısalı, śetelge barǵanda basqa ulttıń ókilderi sol eldiń tilin úyrenedi. Sebebi bul — májbúrlik. Bizde tildik máselege qaraytın bolsaq, qazirdiń ózinde qazaqtildiler, orıstildiler bolıp bólinip otırmız. Sondıqtan qazir bólinip turǵan dúnıeni bolaśaqta bólinip ketedi dep qorqýdıń qajeti joq. Úyrengisi kelmeytin adam ol qaśanda úyrenbeydi. Al bolaśaqta májbúrlik qalıptassa, máselen, 90 payız bala qazaq tilinde oqıp, bitirip śıqsa, onda basqalar úyrenedi. Ol úśin basqarý organdarınıń ózderi kóśý kerek.

Búginde 26 jılǵa deyin taza qazaq tiline kóśpegen basqarmalar bar. Bul mekemelerde qatınas qaǵazdarı orıs tilinde júrgiziledi. Bolaśaqta sol mekemege qazaqśa oylap, sóyleytin basśılar kelip, qatınas qaǵazın qazaq tilinde jiberetin bolsa, kez kelgen qızmetker qazaq tilin úyrenýge tırısadı. Eger sol ortada barlıǵı qazaq tilinde sóylesetin bolsa, ol adam ózi úśin úyrenedi. Mine, bul — áleýmettik májbúrlik. Sol kezde bizdiń elimizde bul másele óz śeśimin tabadı.

Jalpı kez kelgen reformaǵa mindetti túrde qarsılıq boladı. Bul — ǵılımı dáleldengen nárse. Derekterge súyensek, eń basında jańalıqtı halıqtıń 20 payızı ǵana qoldaydı eken. 40 payızı beyjay qabıldasa, 40 payızı qarsı boladı. Al túsindirý jumıstarı júrgen sayın álgi 20 payız kóbeye bastaydı. Eń sońında halıqtıń 10-15 payızınıń ǵana pikiri ózgermeydi. Sondıqtan budan qorqýdıń qajeti joq. Biz bolaśaqqa umtılǵan soń alǵan betimizden qaytpaýımız kerek.

Gúlayım Tólebaeva: Birinśiden, bul jerde demografıyalıq faktor bar. Qazir balalardıń 90 payızı qazaq mektebine barıp jatqanı joǵarıda aytıldı. Osıdan 10-20 jıl burın onday jaǵday bolǵan joq. Sondıqtan búgingi kúni orıs tilinde sóyleytinderdiń ókśesin basıp kele jatqan qazaq tilinde oylap, sóyleytin urpaq bar. Olar — bolaśaq qoǵamnıń múśeleri. Ekinśiden, motıvacıyalıq jaǵday. Eger qoǵamda qajettilik, májbúrlik bolmasa, onda eśqaśan tildiń mereyi ústem bolmaydı. Úśinśiden, orıstildi nemese ózge ult ókilderi jańa álipbıden qalıs qalmaydı. Máselen, aldaǵı ýaqıtta orıs sınıptarı qazaq tilin latın grafıkasımen úyrene bastaydı. Sondıqtan olar latın álipbıimen tanıs boladı. Búgingi tańda biz 700-den astam adamǵa qazaq tilin oqıtıp jatırmız. Onıń 30 payızdan astamı — ózge ult ókilderi. YAǵnı erejeler men standarttar bekitilgen soń qazaq tilin úyretý tilderdi oqıtý ortalıǵında latın álipbıimen júrgiziledi. YAǵnı qazaq tilin úyrenetin orıs, nemis, káris sıyaqtı ózge ult ókilderi latın álipbıin standartqa sáykes úyrenedi. Qalay bolǵanda da qoǵamdaǵı ıqpalǵa eśkim qarsı tura almaydı, olar ózderi úśin latın álipbıin úyrenedi. Bul process 5-6 jıl emes, 20-30 jıl boyı qalıptasadı. Sondıqtan latın álipbıine kóśý — bul qazaq tiliniń álemdik sahnada til retinde saqtalıp qalýına, onıń damýına múmkindik jasaý.

Kúlzat Sadırova: Qazir jańa álipbıge baylanıstı jastar qarsılıq bildirip jatqan joq. Olar jazýdıń jeńil ekenin aytadı. Tek kırıll jazýındaǵı qosar dıbıstardı tańbalaǵan áripterdi izdeydi. Biraq olardı izdeýdiń qajeti joq. Sebebi olar til buzar bolıp turǵan áripter. Biz osını jastarǵa túsindirip jatırmız.

Qazir mektepterde jańartılǵan bilim baǵdarlamasımen eksperımenttik oqý bastaldı. Osı oqý procesinde bastaýıś sınıptıń oqýśıları aǵılśın tilinde oqıp, úyrengen áriptiń sanadaǵı beynesi kelesi pándegi áriptiń dıbısın qabıldaýda birin-biri ıǵıstırıp śıǵadı. Máselen, aǵılśın tilindegi keybir dıbıstar latın álipbıinde de dál solay oqıladı. Osıdan kelip balalar aǵılśın tilin tańbalaytın árip pen jańa álipbıdegi tańbalardı qanśalıqtı qabıldaydı degen pikir týındaydı. Sondıqtan aldaǵı ýaqıtta biz bul máseleni de eskerýimiz kerek.

Jazıp alǵan Danagúl QAZIHAN.

 

 

Related posts