LATIN ÁLİPBIİ TÚRKİ ÁLEMİN JAQINDATADI

Qazirgi ýaqıtta álem halıqtarı qoldanısında 65 álipbı bar. Abazın álipbıinde 82, al Papýa-Jańa Gvıneyanıń rotokas tilinde bar-joǵı 11 árip bar. «Eń kári árip» bizdiń zamanımızǵa deyingi 1300 jılı fı­nı­kıyalıq álipbıde qabıldanǵan «o» árpi. Otız úś ǵasırdan beri múlde ózgermegen. Dıbıstı ǵana emes, tutas sóylemderdi beyneleytin ıeroglıfterdiń jóni bólek. «Ćjýnvenь daczıdyanь» qırıq tomdıq qıtay sózdiginde elý mıń túrli ıeroglıf tańba bar. Mısalı, murnıńız bitip, tınıs alýıńız qıındap tursa, onı kórsetetin bir ıeroglıftiń ózi otız altı tańbadan turadı!

Qazaqstan Respýblıkası Prezı­dentiniń «Bolaśaqqa baǵdar: rýhanı jańǵırý» maqalası búkil túrki dúnıesiniń qızıǵýśılıǵın oyattı. Onda «Latınśaǵa kóśýdiń tereń logıkası bar. Bul qazirgi zamanǵı tehnologıyalıq ortanıń, kommýnıkacıyanıń, sonday-aq HHİ ǵasırdaǵı ǵılımı jáne bilim berý procesiniń erekśelikterine baylanıstı» dep atap kórsetken. Qazirgi zamanda latın qarpine negizdelgen álipbı lıngvıstıkalıq turǵıda tehnologıyalıq progrestiń negizgi elementteriniń biri bolıp otır.

Órkenıet kóśinen qalýǵa bolmaydı. Álem halqınıń 70 procenti latın áripterin paydalanadı. Latın álipbıine ótý týralı Ýkraına, Belarýsь, Mońǵolıya elderi de mıqtap oylanıp otır. «Eger sizder álemdik mádenıetke, Eýropa ómir saltına jaqındaymın deseńiz – latın álipbıine aýısýıńız kerek» degen Túrkıyanıń Marmara ýnıversıtetiniń professorı Hýrśıd Gyuneniń pikiri ýkraın qoǵamında úlken pikirtalasqa arqaý boldı. Ýkraına men Belarýsь aýmaǵında XIII-XVIII ǵasırlarda bolǵan Rećь Pospolıta (qazirgi Polьśa) men Lıtva knyazdıǵı jazýı latın áripteri bolǵan edi. Tipti bir ǵasır burın belarýsь gazetteri latın árpimen śıǵıp turǵan.

Til – adamzattıń sanalı qarım-qatınası negizinde payda bolıp, sodan beri úzdiksiz damý jolında kele jatqan tiri mehanızm. Sózdik qorı bes mıllıonnan asatın grek tili men nebarı 340 sózden turatın gvıneyalıq takı tili qazir bir kezeńde ómir súrýde. Jartı mıllıonǵa jýıq sózdik qorı bar aǵılśın tili álemniń klassıkalıq ádebıetinde de, álemdegi bedeli bo­yınśa da saltanat qurıp tur. Qazir dúnıejúzi halıqtarı arasında eń kóp qoldanıstaǵı til – qıtaydıń mandarın dıalekti (900 mln jýıq adam) eken. Odan keyin ıspan tili (332 mln), aǵılśın tili (322 mln), bengalı tili (189 mln). Derekter boyınśa álemde dıalektilerimen qosa eseptegende jeti mıńǵa jýıq til bar. Biraq, olardıń jartısına jýıǵı joyılý aldında turǵan tilder, yaǵnı ol tildi qoldanýśılar sanı on mıń adamnan az. Ǵalımdardıń esebi boyınśa 1950 jıldan beri álemde 230 til joyılıp ketken. Mısalı, Keńester Odaǵı qurılǵanda 194 ult bolsa, ıdıraǵan kezde 101 ult qalǵan.

AQŚ Vıskonsın ýnıversıtetiniń professorı Kamel Karpat «Qazaqtı ult retinde saqtaý – túrikti saqtaý degen sóz. Óytkeni eń taza qandı túrik – qazaqtar. Qazaq tili – eń taza túrik tili. Túrik teginiń tamırı da osında jatır. Túrkıyadaǵı musılmanśılıq – sol YAsaýı ýaǵızdaǵan musılmanśılıq. Men amerıkalıq túrikpin. Júregimniń bir túkpirinde qazaq tur» degen pikir aytadı. Elimizdegi túrki halıqtarı mádenı ortalıǵınıń jetekśisi Ahmet Daǵdýran «Qazaq tili – barlıq túrki halıqtarına túsinikti til.

Latın álip­bıine kóśken kezde búkil túrki halıqtarına ortaq álipbıimiz boladı. Sonda barlıq túrkitildes aǵayındar Qorqıttı, ál-Farabıdi, Mustafa Śoqaydı túpnusqadan oqı aladı. Meniń oyımśa, sol kezde on segiz mıllıon qazaqstandıq qazaq tilin úyrenedi» deydi. YAǵnı álipbı halıqtardı bir-birine jaqındatatın, onıń iśinde túbi bir týıstas ulttardıń ózara ıntımaǵına kómektesetin mańızdı qural. Túrkıya bastap, Ázerbayjan, Túrikmenstan, jáne Ózbekstan jalǵastırıp, latın negizdi alfavıtke kóśti. Osı elder­diń tájirıbesin qoldaný jáne jasal­ǵan jumıstarın paydalaný, sonımen qatar olardıń jibergen qatelikterin qay­talamaý qajet ekeni aytpasa da túsinikti.

Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńir­lik memlekettik ýnıversıtetinde latın álipbıine kóśýdegi qadamdardıń bastaması retinde ýnıversıtettiń Innovacıyalıq tehnologıyalar parkinen Túrkıyanıń Istambul ýnıversıtetimen birlestikte «Qazirgi túrki tilderiniń tildik úderisin zertteý» ǵılımı zerthanası aśıldı. Zerthana qızmeti aldımen qazaq tilin kırıll álipbıinen latın álipbıine aýıstırýdı meylinśe ońtaylı, júyeli júzege asırý jáne veb-saytqa negizdelgen sózdik jobası, tilaśar jobası, veb-saytqa negizdelgen qazaqśa-túrikśe jáne túrikśe-qazaqśa kompьyuterlik aýdarma júyesi, qazaq tilindegi sózderdiń semantıkalıq toptarı jobası (Kazakh Wordnet Project) jáne qazaq tilindegi sózderdiń durıs jazıl­ýın avtomattı túrde túzetý (Kazakh Spell checking & Correction), qazaqśa sózderdi grammatıkalıq tekserý (Kazakh Syntax checker) sıyaqtı birqatar qazaq tiline arnalǵan kompьyuterlik-lıngvıstıkalıq jobalar boyınśa ǵılımı-zertteý jumıstarın júrgizýdi bastadı.

Ekinśi kezeń jańa latın álipbıiniń ótpeli on altı jobasın qamtıdı. Jobanı Qazaqstan (Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti) men Túrkıyanıń (Istanbul ýnıversıteti) kompьyuterlik ınjenerıya salasınıń ǵalım-professorları men túrkologıya, fılologıya ǵılımdarınıń professorları birlese dayındap, eki ǵılım salasınıń álemdik úzdik tájirıbeleri negizinde aldımen kompьyuterlik-lıngvıstıkalıq baǵıttaǵı ónimderdi usınadı. Onıń iśinde latın álip­bıin­ aqparattıq lıngvıstıkaǵa sáykes­tendirý, oqýśılardıń jas erekśe­lik­terine baylanıstı qazaq tilin úyretý baǵdarlaması, qazaq tilin śetel­dik­terge úyretý, qazaqśa-túrikśe sózdik­ter, qazaq tilin morfologıyalıq jáne seman­tı­kalıq taldaý sıyaqtı óte mańızdı baǵdarlamalar bar.

HH ǵasırdıń basında latın qarpine kóśýge, emlesin jasaýǵa alǵaś nazar aýdarǵan ǵalımdardıń kóśbasında turǵan, qazaq til biliminiń negizin qala­ǵan tuńǵıś professor Qudaybergen Jubanovtıń ómiri men śıǵarmaśılıǵı, lıngvıstıkalıq muraları, tildik tulǵa­sın oqý-ádistemelik, ǵılımı, ǵılı­mı-tanımdıq qırlarınan tanıs­tıratın eńbekter serıyasın dayındaý, jarıyalaý isi Qazaqstannıń Túr­kıya Respýblıkasındaǵı elśiligi­niń qoldaýımen «Ólketaný», «Qazaq­stan­daǵı 100 jańa esim» jobası arqılı júzege asırılýda. Eńbekter túrik tiline aýdarılıp, qazaq tilindegi nusqası latın álipbıinde usınıladı.

Osılardıń iśinde aýız toltırıp aytýǵa tatırlıq jańa jobanıń biri «Qazaq tilindegi mátin jıiligin taldaý júyesi». Jańa latın alfavıtinde jazılǵan qazaqstandıq mátinderdi jáne qujattardı taldaý úśin ázirlenetin onlayn-baǵdarlamalıq júye lıngvıs­ten muǵalimderge deyin, psıhologtardan kompьyuterlik ǵalımdarǵa deyin paydalanýśılardıń keń aýqımdı qajettilikterin qanaǵattandıratın kompьyuterlik lıngvıstıkalıq joba. Mátindi taldaý lıngvıstıkada, psıhologıyada, kompьyuterlik ǵılımda qoldanılatın kóptegen ádisterdiń biri. Avtordıń mátini nemese kitabına piśin jáne mazmundı taldaý jasaý jáne śeśý, mátindegi keybir mátinderdiń jıiligi tekseriledi. Osılayśa, jazbaśa sıpattama jáne jazý stıli týralı aqparat aśıladı. Avtordıń ıntellekti men sózdik qorınıń kókjıegi anıqtaladı. Qazaq tilin oqıtý barısında mátindik jıilikterdiń taldaýı ártúrli grammatıkalıq pánder boyınśa oqýśılardıń tapsırmaların qarastırý kezinde qoldanıladı. Osılayśa, osı mátinderden stýdenttiń jasına, grammatıkasına, jazý stıline qaray áńgimelesý qabileti týralı aqparatqa qol jetkiziledi.

Qazaq tilindegi mátinderdi jıilikte taldaý barısında, birinśiden, mátinde qamtılǵan maqalalar kórsetiledi. Bul materıaldar «Natural Language Procece» arqılı ázirlenip, olardıń qosımśalarına kiris retinde engiziledi jáne ári qaray taldaý júrgiziledi.Mátin jıiligin taldaý qazaq tilindegi fonologıya, morfologıya, sıntaksıs nemese grammatıkalıq jáne semantıkalıq taldaý úśin paydalanılýı múmkin kóptegen derekterdi kórsetedi. Qolmen jasaý úśin kóp ýaqıttı qajet etetin jáne is júzinde múmkin emes bolıp tabılatın bul process cıfrlı kitaphanalarda, aqparattı izdeý jáne izdeý júyelerinde jıi qoldanıladı. Mátinderdegi arnayı ataýlar men nısandar (adam, mekeme, geografıyalıq element ataýları, tehnıkalıq termın­der, qısqartýlar, kúnder men sandar jáne t.b.) mátinderge qatıstı kóptegen qosımśalar da mańız­dı. Durıs anıqtaý, olardıń jıi­ligin tabý kóptegen salalarda, mısalı, medıcınada adamnıń aqıl-oyınıń damý deńgeyin anıqtaýǵa, áleýmettik medıa-taldaý jasaýǵa, jasalǵan qılmıstardı taldaý maqsatında, mamandardı qızmetke qabıldar aldında oy-órisin tekserýge kerek.

Qorıta aytqanda, bul jobanı zaman talabı men ǵılım damýınıń deńgeyine qaray qalaǵan baǵıtta órkendete berýge boladı. Memlekettik tildiń qoldaný ayasın keńeyte otırıp til men ádebıette, bilim berý salasında, sayasatta, medıcınalıq psıhologıyada, quqıq qorǵaý jáne sot saraptamalıq qızmetinde, saýda men bıznes baǵıtında qajetti arnayı baǵdarlamalar jasap, dayın ónimdi satýǵa boladı. Cıfrlandırý jáne «jasandı ıntellekt» degenniń bul da bir tarmaǵı. Bul birikken jobanı zertteýge, júzege asırýǵa Istanbul ýnıversıtetiniń professorları Atakan Kýrt pen Ismet Bıner, Qazaqstan tarapınan Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalımdarı Baýırjan Amankeldiulı men Gúljan Śoqım birlesip jumıs isteýde. Ǵılım-bilim salasında tájirı­besi ozıq elderden úyrenerimiz kóp. Dóń­gelengen dúnıeniń tórt burıśın­daǵı ǵılım-bilimge qatıstı sonı jańalıqtar, śet elderdegi áriptes­ter­men kásibı qarım-qatınastar, aytatın jańalıǵı bar ǵalımdar, bizge osılardıń bári-bári qajet. Zamannıń ozıq ilimimen qarýlanǵan kókirek kózi oyaý śákirtter el bolaśaǵı úśin ter tógeri anıq. Ýnıversıtettiń negizgi mindeti jáne qasıetti parızı osınday talaptı jastarǵa sapalı bilim men ayqın baǵıt-baǵdar usıný. Sonda «Óziniń tarıhın, tilin, mádenıetin biletin, sonday-aq zamanına layıq, śet tilderin meńgergen, ozıq ári jahandıq kózqarası bar qazaqstandıq bizdiń qoǵa­mımızdıń ıdealına aynalýǵa tıis» degen ustanım batıl túrde júzege asadı.

Ayśýaq DÁRMENULI,

Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti,

Halıqaralıq ıntımaqtastıq ortalıǵınıń aǵa ǵılımı qızmetkeri

Related posts