LATINŚA MÁTİNDİ JÚRDEK JAZA ALADI

Jańa álipbı
Bııl qazanda Elbası Nursultan Nazarbaevtıń Jarlıǵımen bekitilgen latın álipbıiniń quramında 32 árip berilgen. Bul álipbıde Ahmet Baytursınulı anıqtap, júyege túsirip bergen qazaq tiliniń 28 dıbısı tolıq qamtılǵan. Kirme dıbıstarǵa da tańba berilgen: [f]-f; [h],[h]-h — eki dıbısqa bir tańba, [v]-v, [ć]-sʼ. Bul tańbalardıń kirme dıbıstarǵa arnayı berilýi qazirgi qazaq tilinde osı dıbıstarmen keletin sózderdiń ornıqqanına baylanıstı dep oylaymın. Toǵız árip dáyekśemen jazıladı: [á] – aʼ, [ó] – oʼ, [ǵ] – gʼ, [ı], [y] – iʼ, [ń], [ng] – nʼ, [ś] – sʼ, [ć] – cʼ, [ú] – uʼ,[ý] – ýʼ. Dáyekśemen berý qos árippen tańbalaýǵa qaraǵanda jaqsı, degenmen osı áripter qaytalanatın sózderde sóz jiginiń birtutas qabıldaný beynesine kedergi keltiredi. Degenmen, kóz úyrenip, qol jattıǵıp, sanada qazaq tiliniń jańa álipbımen assocıacıyalanıp bekitilýine ýaqıt qajet.

Bir ańǵarǵanımız — jastardıń bul álipbıdi birden qabıldap, júrdek jazıp kete alatındıǵı. Túske deyin stýdenttik toptarǵa mátin taratıp jazdırǵanda, stýdentterdiń kópśiligi qıındıqsız jazıp śıqtı.

Endi qazaq tiliniń jańa álipbıine sáykes túziletin emle erejeleriniń dayındalıp, qabıldanýı da úlken is.

Jańa álipbıdiń qabıldanýı, bekitilýi — táýelsiz elimizdiń tuǵırın bekite túsetin, álemdik aqparat keńistigine erkin enýge múmkindik beretin, jańa zaman jastarınıń qazaqı qalpın ayśıqtay túsetin, túp tamırımen sabaqtastıǵın arttıratın qadam dep bilemin.

Kúlzat SADIROVA,

Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik

memlekettik ýnıversıteti fılologıya

fakýlьtetiniń dekanı,

fılologıya ǵılımdarınıń doktorı.

Josparlı śaralar qolǵa alındı

Latın qarpimen óz basım śırek ǵasırdan astam ýaqıt burın tanıstım. Almatıda oqıp júrgenimde qazirgi elimizdiń Ulttıq kitaphanasınan uzaq jıldar boyı qızmet atqarǵan aýdandıq «Irǵız» gazetiniń otızınśı jıldardaǵı eski sandarın alıp qaraǵanmın. Áýeli «Śarýa tili», keyin «Kolhozśı» atanǵan aýdandıq basılım tutastay latın qarpimen śıqqan. Ádepkide tosındaý kóringen latınśa jazýdı qızıǵýśılıq pen ıqılas qoyudıń arqasında júrgizip oqı alatınday dárejege jettim.

Ótken ǵasırdıń 1929-1940 jıldarında qoldanısta bolǵan latın qarpimen basılǵan kitaptarda, baspasózde el tarıhınıń beymálim tustarı, sol jıldardıń tınıs-tirśiligi jatqandıǵı ayqın. Onıń jekelegen bóligin tarıhśılarımız kórsetkenimen, áli de búgingi qaýımǵa jetpegen latınśa qarippen jazılǵan derekter jetip artıladı. Kezinde Irǵızda aýdandıq «Śarýa tili» gazetin aśýǵa atsalısqan belgili jýrnalıst Kárim Erjanovpen kózi tirisinde jolıǵıp, áńgimelesken edim. 1930 jılı aýdandıq gazet aśılǵan kezde bastı taqırıptardıń biri — halıqtı latınśaǵa úyretý bolǵanın sol kisiden estidim.

Mine, endi seń qozǵalıp, araǵa jetpis jeti jıl ýaqıt salıp latın álipbıine kóśý máselesi qaytadan qolǵa alındı. Ózim basśılıq jasaytın aýdandıq ortalıqtandırılǵan kitaphana júyesinde latınśaǵa kóśý máselesine qatıstı josparlı śaralardı bastap kettik. «Jumıla kótergen júk jeńil» demekśi, qazaq álipbıin latın grafıkasına kóśirý isi úlken jaýapkerśilik pen tózimdilikti, śınayı janaśırlıqtı qajet etedi.

Marat MIRZALI,

Irǵız aýdandıq ortalıqtandırılǵan

kitaphana júyesiniń dırektorı.

 

Related posts