SAMET AZAP, TÚRKI ÁDEBIETIN ZERTTEÝSHI MAMAN: "MAQSATYM – QAZAQ JASTARYNA TÚRIK ÁDEBIETIN OQYTÝ"

Búginde halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtyp, bilim sapasyn odan ári jetildirýge baǵyttalǵan akademıyalyq utqyrlyq baǵdarlamasy oqytýshylardyń biliktiligin arttyryp qana qoımaı, bilim alýshylardyń da tanymyn keńeıtýge aıryqsha yqpal etip keledi. Bul baǵytta tájirıbe men bilim almasý — atalmysh jobanyń eń utymdy tusy bolyp sanalady. Osy oraıda, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetine Túrkıya Respýblıkasynyń Kastamoný ýnıversıtetinen arnaıy kelgen fılologıya ǵylymdarynyń PhD doktory, túrki ádebıetin zertteýshi maman Camet Azappen  suhbattasqan edik.

«MUǴALJAR»: Samet myrza, Qazaqstanǵa qosh keldińiz! Sózdiń basyn Halyqaralyq akademıyalyq utqyrlyq baǵdarlamasyna degen kózqarasyńyzdan bastasaq…

S.AZAP: Qazirgi tańda bilim alýshylar men oqytýshylar úshin Halyqaralyq akademıyalyq utqyrlyq baǵdarlamasynyń mańyzy óte zor. Sebebi, olar bilimdi tek óz elderinde ǵana alyp qoımaıdy, tıisinshe baǵdarlamanyń ózi atap turǵandaı «Halyqaralyq» deńgeıde ózge memleketterdiń bilim júıesin meńgerýge múmkindik týyndaıdy. Máselen, men – túrik, siz – qazaq. Desek te, eki ulttyń mádenıeti men rýhanı qundylyǵyn aıqyndaıtyn ortaq muralar jeterlik. Sebebi, túrki halyqtarynyń ortaq dúnıeleri bizdiń barshamyzǵa tarıhtan belgili ǵoı. Sol sekildi basqa da memlekettermen de bul baǵdarlama ayasynda bilim berý júıesi arqyly baılanys ornatylyp, eldiń ár salasymen jaqynyraq tanysý – jas urpaqtyń tanym kókjıegin keńeıtip, beıbitshilikke bastap, tatýlyqqa jol ashady dep oılaımyn. Men de Qazaqstanǵa osy baǵdarlama sheńberinde Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń fılologıya fakýltetinde bilim alyp jatyrǵan stýdentteri  men magıstranttaryna sabaq berý úshin keldim. Aıta keteıin, ótken jyly akademıyalyq utqyrlyq baǵdarlamasy boıynsha Túrkıyada ózim qyzmet etetin Kastamoný ýnıversıteti men Qazaqstandaǵy Q.Jubanov atyndaǵy AÓMÝ ózara kelisim-shart jasasqan bolatyn. Búginde osy memorandým ayasynda jumystar júrgizip jatyrmyz.

«MUǴALJAR»: Qazaq stýdentteri men magıstranttaryna sabaq beremin degen sheshim ózińizdiń qalaýyńyz boldy ma? Jalpy ǵylym jolyńyzda qazaq ádebıetimen qandaı baılanys bar?

S.AZAP: Túrki ádebıetin zertteýshi maman bolǵandyqtan, eki el arasyndaǵy myzǵymas baılanysty ornatýda ádebıettiń ornyn erekshe baǵalaımyn. Sol sebepti, qazaqstandyq bilim alýshylarǵa sabaq bergim keldi desem qate emes. Ondaǵy basty maqsatym – qazaq jastaryna túrik ádebıetin oqytý, sol arqyly ulttyq bolmysymyzdy tanytyp, rýhanıyat qaınarymyzdy pash etý. Olarmen sabaq túrik jáne qazaq tilderinde ótetindikten, til úırený de taptyrmas múmkindik bolatyny sózsiz. Jalpy ǵylym jolymda qazaq ádebıetimen belgili bir baılanys bar dep aıtýyma bolady. Osy tusta Túrkıyada túrki halyqtarynyń ádebıeti týraly shyqqan birqatar kitaptarym bar. Sol eńbekterdiń ishinde qazaq jazýshylary men aqyndarynyń da shyǵarmashylyǵy qamtyldy. Áli de qazaq ádebıetin tereńirek tanyǵym keledi. Osy ýaqytqa deıin Abaı Qunanbaev, Maǵjan Jumabaev, Sáken Seıfýllın, Ábish Kekilbaev, Oljas Súleımenov, Muhtar Maǵaýın, Muhtar SHahanov, Muhtar Áýezovterdiń eńbekterin oqydym. Men Túrkıyadaǵy ýnıversıtette stýdentter men magıstranttarǵa túrki halyqtarynyń ádebıeti týrasynda sabaq beremin. Bıylǵy jyly meniń jetekshiligimde 8 magıstrantym bolsa, solardyń ekeýine qazaq ádebıetinen Sáken Seıfýllınniń áńgimeleri, Muhtar SHahanovtyń romandary týraly taqyryptardy berdim. Aldaǵy ýaqytta taǵy bir magıstrantyma Qudaıbergen Jubanov týraly taqyryp usynsam ba dep oılap otyrmyn.

«MUǴALJAR»: Eki eldiń bilim júıesinde qandaı uqsastyqtar men aıyrmashylyqtar baıqalady?

S.AZAP: Qazaq halqy oqý-bilimge asa mańyz beredi. Bul rette uly tulǵalaryn asa qatty dáripteıdi. Keıingi býynǵa olardyń izgi isterin nasıhattap, úlgi etedi. Sondyqtan da, qazaq halqynda bar bir erekshelik retinde uly tulǵalardyń mereıtoılaryn aıtar edim. Máselen, bıylǵy meniń Qazaqstanǵa issaparym qazaq til biliminiń lıngvısi, ǵulama ǵalym Qudaıbergen Jubanovtyń  120 jyldyǵy men fılologıya ǵylymdarynyń doktory, professor Eset Jubanovtyń 90 jyldyq mereıtoılarymen sáıkes kelip otyr. Al ótken jyly Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyldyǵyna arnaıy kelgenimde týǵan jeri Soltústik Qazaqstan oblysy Sarytomar aýylyna jolym túsken edi. Mundaı dúbirli dýmandardy ótkizý Túrkıyada qalyptaspaǵan. Sondyqtan, Qazaqstannyń mundaı ıgi isin tek bilim júıesindegi ǵana emes, jalpy ulttyń ulylyǵyn tanytatyn aýqymy keń aıyrmashylyq dep bilemin. Men Qazaqstandaǵy bilim alýshylarǵa túrik ádebıeti boıynsha birshama dáris sabaqtaryn ótkizdim. Olardyń barlyǵynan bilimge degen qushtarlyq, jańashyldyqqa degen qyzyǵýshylyqtar aıqyn baıqalady. Onysyna oqytýshy retinde dán rıza boldym. Túrkıyada qazaqshadan túrikshege aýdarylǵan kitaptar óte kóp. Sonyń arqasynda túrik stýdentteri de qazaq ádebıetiniń aqyn-jazýshylaryn jaqsy tanyp kele jatyr. Degenmen, túrik jazýshylary shyǵarmalarynyń qazaqshaǵa aýdarylǵan nusqalary az ekendigin búgingi ádebıet salasynyń mamandary jaqsy biledi. Bolashaqta  akademıyalyq utqyrlyq baǵdarlamasy boıynsha tildi erkin meńgergen bilimdi jastar arqyly bul máselelerdiń bir sheshimi tabylatynyna senimdimin. Túrkıyada barlyq kitaptar túrik tilinde jazylǵan. Sonyń ishinde, ustazym Orhan Soılemeztiń 1995 jyly Amerıkadaǵy Kolýmbıya ýnıversıtetinde «Qazaq ultynyń biregeıligi» taqyrybynda qorǵaǵan dıssertacıyasynyń orny erekshe. Budan basqa, qazaqshadan túrikshege aýdarylǵan kitaptar, qazaq tili men ádebıetine arnalǵan birqatar eńbekter bar. Túrkıyada bul týyndylardyń barlyǵy da oqytylady. Osylaısha, shákirtterimiz qazaq ádebıetimen tanysyp keledi.

«MUǴALJAR»: Jalpy ǵylymǵa qalaı keldińiz, sonyń ishinde ádebıet salasyna qosqan úlesińizdi de aıta otyrsańyz?

S.AZAP: Ádebıetti bala kezimnen jaqsy kórgendikten, jasymnan oqý men bilimge jaqyn óstim. 8-12 jas aralyǵymda lıceıde oqyp júrgen shaǵymda ádebıetten sabaq bergen muǵalimim sekildi men de ádebıetshi bolsam dep armandaıtyn edim. Búginde sol armanyma qol jetkizip, ádebıet salasynda eńbek etip kelemin. Árıne, bul dara jol kóp oqyp, talmaı eńbektenýdi talap etedi. Qazirgi tańda túrki halyqtarynyń ádebıetine qatysty jazǵan 7 kitabym bar. Dál osy taqyryp ayasynda 30-dan astam maqalalarym jaryq kórdi. Kitaptarymnyń biri ataqty SHyńǵys Aıtmatovtyń qaryndasy Roza Aıtmatovanyń eńbegine aýdarma bolyp sanalady. SHyńǵys Aıtmatovtyń otbasysy týraly jazylǵan bul kitapty ustazym Orhan Soılemezben birge túrikshege aýdaryp shyqtyq. Kelesi bir kitabym «Han Táńiri taýynan shyqqan dybystar» dep atalady. Atalmysh eńbekti jazý barysynda qyrǵyz halqynyń 12 jazýshysynan túrik ádebıeti haqynda suhbat aldym. Kitapta osy dúnıeler qarastyryldy. Túrki áleminiń ádebıeti, áńgimeleri men óleńderi týraly jazylǵan eńbekterimde qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrikmen, ázirbaıjan, tatar halyqtarynyń jazýshy-aqyndarynyń shyǵarmashylyǵyna taldaý jasaldy. Keleshekte túrik ádebıetiniń qazaqshaǵa aýdarylýy týraly taǵy bir eńbek jaryq kóretin bolady.

«MUǴALJAR»: Jýyrda «Jubanov taǵylymy» atty dástúrli H halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferencıyasyna qatysypsyz. Bayandamańyzdyń taqyryby qandaı boldy? Jalpy lıngvıst ǵalym Qudaıbergen Jubanov týraly ne bilesiz?

S.AZAP: Konferencıyada «Zıyaly halyq pen Abaı Qunanbaevtyń ulttyq biregeılik jaıyndaǵy ıdeyalary» degen taqyrypta bayandama jasadym. Túrik ádebıetiniń zıyalysy Mustafa Kemal men qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaevtyń ıdeyalary óte uqsas. Sol sebepti, bayandamamda men osy eki uly tulǵanyń ıdeyalaryn salystyra otyryp, turaqtylyqtyń negizi — rýhanı kemeldik pen ulttyq biregeılikti saqtaýdyń mańyzdylyǵyn jetkizgim keldi. SHyny kerek, men Qudaıbergen Jubanovty Qazaqstanǵa kelip tanydym. Túrkıyada Q.Jubanov týraly fılologıya ǵylymdarynyń doktory, professor Gúljan SHoqymnyń avtorlyǵymen jazylǵan bir ǵana maqala bar. Buıyrsa, kelesi jyly Q.Jubanovtyń kitaptaryn túrik tiline aýdarýdy josparyma engizemin. Sebebi, Qazaqstannyń til bilimi salasyndaǵy alǵashqy qazaq professory, túrkitanýshy, pedagog týraly túrik halqy da jaqyn bilgeni abzal.

«MUǴALJAR»: Qazaqstan men Túrkıya elderiniń dostyq qarym-qatynasyn nyǵaıtýda ádebıettiń mańyzy qandaı dep oılaısyz?

S.AZAP: Qazaqtyń áıgili aqyny Maǵjan Jumabaevtyń «Alystaǵy baýyryma» dep atalatyn keremet óleńi bar. Bul óleńniń jazylý tarıhynyń ózinde bizder úshin úlken mán-maǵyna jatyr. Óleń HH ǵasyrdyń basynda túrik táýelsizdigine qaýip-qater tóngen ýaqytta dúnıege kelgen. Elde ornaǵan qıyn-qystaý,  alasapyran mezette aqynnyń osy óleńi barsha túrik jurtyn «baýyrym» dep  jigerlendirip, rýh syılaı bildi. Sondyqtan bolar, qazaq halqymen baılanystyń mańyzy joǵary. Bizdiń tilimiz, ádebıetimiz ortaq. Muralarymyz bir. QR Tuńǵysh Prezıdenti — Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy Túrkıyada aýdarylyp, bizdiń de tolyq oqyp shyǵýymyzǵa negiz bolǵan edi. Jalpy eki eldiń memleket bolyp qalyptasýdaǵy ıdeyalarynda uqsastyqtar bar. Osy oraıda, bizdiń ádebıetimiz bir bolyp, dostyq qarym-qatynasymyz jalǵasa tússe, yntymaǵymyz jarasyp, bilim sapasy da nyǵaya túsedi. Al birliktiń jarasymy qashanda el ıgiligine ǵana jumys jasaıtyny sózsiz. Sondyqtan, halyqaralyq akademıyalyq utqyrlyq baǵdarlamasy negizinde eki eldiń oqytýshylary men bilim alýshylary álde de kóbirek jiberilý kerek. Birge jumys istep, birge jazyp, birge aýdarsaq qana — baǵdarlamanyń basty mindetin júzege asyrǵan bolar edik.

MUǴALJAR»: Suhbatyńyzǵa raqmet!

 

Suhbattasqan:
Altyn SÚLEIMEN

Related posts