TİL TUǴIRI QAYTSE TÓMENDEMEYDİ?

5 qırkúyek — Qazaqstan halqı tilderi kúni. Bul kún — qazaq álipbıiniń negizin qalaýśı Ahmet Baytursınulınıń týǵan kúni. Elimizde eki jıldan beri dál osı kúni mereke toylanıp keledi. Osıǵan oray Nur Otan partıyasınıń májilis zalında «Tilim meniń — baǵa jetpes baylıǵım» taqırıbında śara ótti. Oblıs ákimi Ońdasın Orazalın óńirdegi til janaśırları jáne zıyalı qaýım ókilderimen kezdesip, dóńgelek ústel ótkizdi.

Jıındı aśıp, júrgizgen oblıstıq tilderdi damıtý basqarmasınıń basśısı Gúlayım Tólebaeva basqarma tarapınan atqarılǵan jumıstarǵa toqtaldı. Onıń aytýınśa, bııl oblısta memlekettik tildi meńgergen turǵındar úlesi 90 payızdan asqan. Tilderdi oqıtý ortalıǵı arqılı 1303 adam, jeksenbilik mektepter arqılı 100 adam qazaq tilin úyretýmen qamtılǵan. Memlekettik organdardıń qujataynalımınıń memlekettik tildegi úlesi — 98 payız.
Śara barısında jıınǵa qatısýśılar qazaq tiliniń mańızdılıǵına baylanıstı óz pikirlerin bildirdi.

— 1989 jılı «Qazaq tili» qoǵamı qurıldı. Sodan bergi 30 jılda biraz śarýalar tındırıldı. Eń qýanarlıǵı, qazaq balaları qazaq tilinde bilim alatın jaǵdayǵa jetti. Munıń úlesi 80 payızdan astı, — dedi Q.Jubanov atındaǵı fılosofıya ǵılımdarınıń doktorı, professor Amangeldi Aytalı. Degenmen, problemalar áli de kóp. Olardı birden śeśý qıın.

Munıń iśki jáne sırtqı jaǵdayları bar. Biz otarlanǵan ultpız. Resey otarında boldıq. Sonıń saldarı áli de tıip jatır. Jalpı, memleket egemendik alıp, bólek el bolǵannan keyin tildik máseleni tolıq śeśý qıınǵa túsedi. Óytkeni otarlaǵan ult otarlanǵan eldi árýaqıtta óziniń ýısında, óziniń ıqpalında ustaǵısı keledi. Otarlaý sayasatınıń saldarınan búginde dúnıejúziniń júzdegen eli óziniń týǵan tilin bilmeydi. Bizdiń tilimizge de osı otarlaýdıń salqını tıdi. Bul — birinśi faktor, — dedi Amangeldi Aytalı. Onıń aytýınśa, álemniń 114 eli aǵılśın tilinde sóyleydi. 26 eldiń memlekettik tili — ıspan tili. Al francýz tili — 24 eldiń memlekettik tili.

Ekinśi sebep — demografıyalıq faktor. Qazaqtıń namısśıldıǵı, ultjandılıǵı ózge ulttan kem emes. Kópśilik tildik máselede ózbekterdi mıqtı sanaydı. Degenmen, Keńes ókimetiniń tusında Ózbekstan halqınıń basım bóligi ózbekter bolǵan edi. Al bizdegi ahýal bólek boldı. 1969 jılǵı halıq sanaǵında Qazaqstanda 30 payızǵa jýıq qana qazaqtar mekendedi. Bul — úlken másele, — dedi professor.

Onıń pikirinśe, memlekettik tildiń qoldanıs ayasın keńeytý úśin el halqın qazaq tilin meńgertýge mindetteý kerek.
Tilimizge suranıs týǵıza almay jatırmız. Til de taýar. Eger osı tilmen nan taýıp jese, qajettiligi bolsa, ózge ult ókilderi tildi úyreneredi. Sol qajettilikti týǵızatın kez kele jatqan sıyaqtı.

Bizdiń elimizdegi dıasporalar men etnomádenı ortalıqtaǵılarǵa «ózderińniń tilderińdi bilińder, óz tilderińdi umıtpańdar» deymiz de, olarǵa qazaq tilin meńgerýdi mindettemeymiz. Menińśe, olarǵa qazaq tilin úyrenýdi mindetteytin ýaqıt kelgen sıyaqtı. Úlken minberlerge śıǵıp alıp: «Biz qazaqqa qarızdarmız. Biz qazaq halqın sıylaymız» degen mazmundaǵı sózder aytýdıńmańızı az. «Qazaq tilin bilgenderiń — qazaqtı sıylaǵandarıń» dep ayta alatın jaǵdayǵa keldik. Sol kezde qazaq tiline śınayı betburıs boladı, — dep qorıtındıladı sózin Amangeldi Aytalı.

Mamandardıń aytýınśa, jastarǵa memlekettik tildi úyretýdiń eń utımdı tabıǵı ádisi — bilim salası. Bizdiń oblısta sońǵı jıldarı qazaq mektepterine, qazaq sınıptarına baratın ózge ult ókilderiniń úlesi artıptı.

Śarada qazaq mektebinde oqıtın Egor Gerc, «Oksana» ýkraındar etnomádenı birlestiginiń múśesi, 8-sınıp oqýśı Sabına Ćernova, sonday-aq №1 Mártók orta mektebi tarıh pániniń muǵalimi Artem Rayzıhtar sóz sóylep, memlekettik tildiń mártebesi týralı áńgimeledi. Qazaq tilin jetik biletin korey azamatı, Aqtóbe qalasındaǵı Sedjong han atındaǵı korey tili ortalıǵınıń dırektorı Śımon Son qazaq tiline degen qızıǵýśılıǵınıń joǵarı ekenin ayttı.
Maǵan qazaq tilin úyrený eś qıındıq týdırǵan joq. Qazaq tili— óte bay til, óte kórkem til. Qazir men jumısta da, toyǵa barsam da qazaq tilinde sóyleymin. Qazaqstanda turıp memlekettik tildi bilmeý uyat dep esepteymin. Qazaq tilin bilý parızım dep sanaymın, — dedi ol.

Ayta ketý kerek, jıınǵaqatısýśılarǵa Aqtóbe óńiriniń dańqtı perzenti Rabıǵa Sızdıqova onlayn túrinde lebizin bildirdi.
Qazaq tilin qurmettep, kóńil aýdarıp, soǵan qalıń jurtśılıqtıń nazarın aýdartý — eń mańızdı jumıs. Sol jumısqa uyıtqı bolǵan oblıs ákimi Ońdasın Orazalınge úlken rızaśılıǵımdı bildiremin, — dedi Rabıǵa Sızdıq.
Jıındı oblıs ákimi Ońdasın Orazalın qorıtındıladı.

Kúni keśe Memleket basśısı Qazaqstan halqına Joldaýında qazaq tiliniń mártebesine ayrıqśa toqtalǵan edi. Ol óz sózinde qazaq tilin ultaralıq qatınas tiline aynaldırý birinśi kezekti basımdıqtarǵa jatatının atap ótti, — dedi oblıs basśısı.

Ol oblıstıq tilderdi damıtý basqarmasına memlekettik tildiń áleýetin arttırý maqsatında, ınternet-resýrstardı tolıq qamtýdı tapsırdı. Sırtqı jarnalamar men qoǵamdıq orındarda memlekettik tildiń júyeli qoldanılýın retteýdi mindettedi.

Bizdiń aldımızda birqatar mindetter tur. Qazir kez kelgen adam aqparattı ǵalamtordan izdeydi. Osıǵan baylanıstı oblıstıq tilderdi damıtý basqarması memlekettik tildiń áleýetin arttırý maqsatında, ınternet-resýrstardı tolıq qamtýı tıis. Onlayn oqý quraldarın, aqparattıq tehnologıyalardı keńinen paydalaný arqılı nasıhattaý śaraların qolǵa alýı qajet. Feysbýkte turǵındardıń 99 payızı saýaldarın, usınıstarın qazaq tilinde jazadı. Memlekettik jáne memlekettik emes sektor ókilderine memlekettik tildi kásibı-baǵdarlı oqıtýdıń sapasına kóńil bólý qajet. Jazbaśa jáne sóyleý mádenıetin damıtýda tilderdi oqıtý ortalıǵınıń áleýetin arttırý da ózekti.

Latın grafıkasına kóśý — bul bizdiń órkenıetti tańdaýımız. Endigi ýaqıtta bastı mindet — reformanı júzege asırýdıń sapalıq jaǵı. Latın grafıkalı jańa álipbı negizinde qazaq tiliniń keńistigin damıtý — bastı maqsatımız. Kórneki aqparat quraldarın, sırtqı jarnamalardı, onomastıkalıq keńistikti jańa álipbı negizinde retteý jumıstarı da qarqındı júrgizilýi tıis. Sayası-ıdeologıyalıq turǵıdan eskirgen onomastıkalıq ataýlardıń tarıhı nusqaların qalpına keltirý máselesi boyınśa túsindirý jumıstarın jetildirý qajet. Ataý berý, qayta ataý isinde de birizdilikti saqtaý śaraların alý kerek. Túrli sanattaǵı tutınýśılarǵa arnalǵan jańa álipbı jáne emle erejeleriniń negizindegi sózdikterdiń, sóz mádenıeti boyınśa anıqtaǵıśtardıń sapasın arttırý mindeti de nazarda bolýı tıis. Osıǵan oray praktıkalıq quraldardı ázirleý arqılı latın grafıkasın qoldanatın jazbaśa kommýnıkacıyaǵa qatısýśılardıń úlesin arttırý mindetteri tur, — dedi Ońdasın Orazalın.

Ol qoldanıstaǵı halıqaralıq termınderdi aýdarıp áýre bolǵanśa, ózimizdiń tilimizdiń qoldanısın arttırý qajettigin ayttı.Halıqaralıq termınderdi aýdarıp, áýre bolǵanśa, ózimizdiń tildik qorı mol ana tilimizdiń qoldanıs ayasın arttırýımız qajet. Japonıyaǵa barǵanımda bir qaǵazda ıeroglıfterdiń arasında aǵılśın tilinde jazılǵan sózderdi kórip, sol qaǵazdı usınǵan japon azamatınan: «Japon tiliniń tildik ayası jetpedi me, munda aǵılśın tilindegi sózder biraz eken» dedim. Álgi kisi: «Mıń jıldıq tarıhı bar tilimiz bar. Onımen maqtanamız. Biraq bul jerdegi bastı másele: sizge taýardı ótkizýde me, álde sizge japon tilin úyretý me?» dedi. Onıń sóziniń janı bar. Rasında, odan japon tili zardap śekpeydi.
Jalpı jurtśılıqqa belgili halıqaralıq termınderdi aýdarǵansıp júremiz. Kóśedegi kez kelgen adam «áýejay qayda?» dese, birden jaýap bere alması, tipti keybireýlerdiń áýejay sózin túsinbesi anıq. Al «Aeroport qayda?» deseńiz, kez kelgeni baǵıttı kórsetip jiberedi. Sol sebepten bul jerde de asıra silteýśilik bolmaýı tıis, — dedi oblıs ákimi.

Budan soń merekege oray memlekettik tildiń mereyin ósirip, onıń damýına ózindik úles qosqan bir top azamatqa, mekeme uyımdarına oblıs ákiminiń Alǵıs hatı men aqśalay sıylıq sertıfıkattarı tabıs etildi.

                                                                                                                                                             Gúljan BAZILQIZI

 

 

 

Related posts