TİL – ULTTIQ NAMIS NEMESE QAZAQTA ORIS TİLİN QAZAQ TİLİNEN ARTIQ BİLÝ QAÝİPTİ


Memleket tildi ǵılımı ádebıette resmı til dep te ataydı. Qazaqstanda Konstıtýcıyanıń 7-babınıń 2-tarmaǵındaǵı «Memlekettik uyımdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarında orıs tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanıladı» degen sózderdi qate túsinip, memlekettik qızmetśiler, tipti Parlament depýtattarı orıs tilin resmı til dep óreskel qatege baradı. Memlekettik til – memlekettiń tutas aýmaǵında, bolmasa belgili bir aymaǵında zańdıq mártebesi memlekettegi basqa tilderden eń joǵarı bekilgen til. Memlekettik til, eń aldımen, osı memlekettiń Konstıtýcıyasınıń tili, sondıqtan Konstıtýcıyası joq eldiń memlekettik tili de joq. Memlekettik (resmı) til – kóp jaǵdayda osı memlekettiń san jaǵınan basım bayırǵı ulttıq tili. Sondıqtan da barlıq resmı mańızdı qujattar memlekettik tilde dayındaladı, sol sebepti de álemde memlekettik tildi resmı til deydi. Qajet bolǵan jaǵdayda resmı qujattar ( zańdar, t.b.) basqa tilderge aýdarıladı.

Amangeldi AITALY

fılosofıya ǵylymynyń doktory, professor

Memlekettik tildiń resmı túrde zańǵa sáıkes balalarǵa bilim berýge quqy bar shaǵyn etnıkalyq toptardyń tilderinen de úlken aıyrmashylyǵy zor. Mysaly, Qazaqstandaǵy orys, ózbek, uıǵyr, tájik tilderi – ana tilinde bilim beretin ǵana tilder. Álemde 100-den astam eldiń memlekettik tili bar jáne ol jalǵyz ǵana til. Birqatar elderde birneshe til memlekettik til bolyp esepteledi. Mysaly, Belarýste orys tili ústem til bolǵandyqtan, orys tili men belarýs tilderi – memlekettik tilder. Al Iran, Italıya, Ispanıya, Reseıde barlyq elge ortaq memlekettik til bar, sonymen birge avtonomıyalyq respýblıkalar men aımaqtardyń da memlekettik tilderi bar. Mysaly, Tatarstanda tatar tili de – memlekettik til. AQSH-ta ortaq memlekettik til joq, biraq ár shtatta memlekettik til – amerıkalyq til (aǵylshyn), sondyqtan ol til memlekettik til qyz­me­tin atqarady. Endi birqatar memleketterde arnaıy zańdy memlekettik til bolmasa da, mysaly, SHvecıya, Lyuksembýrg, Erıtreyada bir negizgi til qyzmet atqarady, ómirdiń ózi sol basym tildi paıdalanýǵa ıkemdeıdi. Ol elderde basqa tilderde jarıyalanatyn resmı qujattardyń tizimi bekitilgen.

Keıbir afrıkalyq elderde, Fılıppınde burynǵy otarlaýshy eldiń tilderi memlekettik bolyp saqtalǵan jáne bilim berý de sol tilderde júrgiziledi, ol – aǵylshyn nemese francýz tilderi. Bizdiń soltústik kórshi aǵaıyndar osy úlgini kúni búginge deıin ańsaıdy. Al afrıkalyq elderde turatyndar – negizinen usaq etnıkalyq toptar, bir tildi memlekettik til dep jarıyalasa, etnıkalyq janjaldar týatyndyqtan da barlyǵy biletin, barlyǵyna ortaq otarlaýshylardyń tilin saqtaǵan.
Irlandıyada eldiń úshten birin qu­raıtyn ırlandyqtardyń tili ulttyq til jáne memlekettik til dep ja­rıya­lanǵan. Al eldiń basym hal­qy­nyń paıdalanatyn aǵylshyn tili ekinshi memlekettik til dep bekitilgen. Irlan­dyqtar ana tilderi úshin bel sheship kúresýde. Memlekettik tildi syılaýdyń úlgisin francýzdar kór­setip keledi. Eýropalyq Odaq­tyń parlamentaralyq sessıyasynda Odaq­tyń Ortalyq Bankisiniń bas­shysy francýz Jak Klod Grıshe aǵyl­shyn tilinde sóılegende fran­cýz delegacıyasy zaldan shyǵyp ketkenin úlgi etip kóptegen elderde aıtylǵany belgili. HHI ǵasyr basynda Francıyanyń mádenıet mınıstri Týbon «Francýz tiliniń qoldanýy» atty zańǵa bastamashy bolyp qoldaý tapty.

Francıyada tildi qorǵaýdyń baı tarıhy bar. Alǵashqy til týraly zańdar osydan bes ǵasyr buryn 1490 jyly qabyldanǵan. Eń aldymen, sot francýz tilinde jumys jasady, buryn latynsha toltyrylǵan sot protokoldarynyń francýz tilinde toltyrýy talap etildi. Endi alǵash ret franýzdar sotta ana tilinde sóılep, sot isteri qujattary ana tilinde júrgizilgen. Tildiń orfografıyalyq basqa da normalary qalyptasa bastaǵan, aımaqtyq dıalektiler yǵystyrylǵan. Biraq til tóńireginde daý-janjaldar da bolmaı qalǵan joq, usaq koroldikter, ártúrli aımaqtyq turǵyndar qarsylyq bildirdi. 1635 jyly Francıyada til erejelerin uqyptylyqpen daıyn­daıtyn Akademı Fransez – Til Akademıyasynyń negizi qalandy. Akademıya til tazalyǵyna, til mádenıetine, til mamandaryn tańdaýǵa zor mán berdi. Dıalekti tilderinde sóıleýge, jazýǵa tyıym salyndy, mektepterde dıalekti tilinde sóıleıtin oqýshylardy tayaqpen jazalaǵan. Búgin de til tazalyǵyna asa nazar aýdarylyp, tilderdiń aqparattyq tehnologıya, kýlınarıya, buqaralyq aqparat quraldarynda qoldanylýyndaǵy ozbyrlyǵymen kúres júrip jatyr.
Francýz tilinde saýatty sóıleý men jazý mádenıettiliktiń, francýz azamattyǵynyń, rýhynyń belgisi bolyp tabylady. SHet elderden keletin taýarlardyń etıketkasy, jarnamalar jáne paıdalaný nusqaýlary francýz tilinde bolýy kerek. Osy talapty oryndamaǵan kompanıyalarǵa aıyppul salynady. Sol sıyaqty sheteldik telekompanıya, radıostancıya, kınoteatr, teatr men koncert baǵdarlamalarynyń francýzdyq mazmuny 60 paıyzdan kem bolmaýy kerek, sebebi bular ıdeologıyalyq qyzmet atqarady. Memleket francýz tilin, mádenıetin qorǵaıdy. Francýz halqy bul talapty qoldaıdy. Olarǵa basqa ult ókilderiniń francýz tilinde sóılegeni unaıdy. Francýzdar ana tilin súıetini sonshalyqty, ne týraly áńgime bolsa da oılaryn ásem, kórkem beıneli tilmen aýyzsha jáne jazbasha jetkizedi, kórkem til qajettilikke aınalǵan. Francýzdar óz mádenıetin eń ozyq mádenıet dep qurmettep, álemge taratýǵa tyrysady.
Jahandaný zamanynda aǵylshyn tili jyldan-jylǵa óz ústemdigin júrgizýde. SHabýyl jan-jaqty sıpat alyp ulttyq tilderge qaýip týǵyzýda. Francýz tiline de óz tazalyǵyn saqtaý ońaı bolmaı tur. Til sayasaty úshin olardy «shovınıst, basqa tilderdi syılaı almaıdy» dep kinálaýda. Francýzdar úshin francýz rýhyn bıik ustaý – aman qalýdyń amaly. Biraq francýzdar ózderin qapasta ustap otyrǵan joq: ǵylym, bilim, tehnologıya salasynda jańalyqtardy engizýde. Óz tildik namysyn qorǵaý úshin ǵylym men bilim salasyn qarjylandyrýda, jańa jobalar engizýde, aerobýs pen júırik poıyzdar júrgizýde. Mektepte francýz tiline, onyń grammatıkasyna, oqýshynyń oı-pikirin francýz tilinde saýatty jaza alýyna asa zor mán beredi. Francýz tilinde saýatty shyǵarma jazý – ýnıversıtetke túsýdiń basty sharty. Francýz tiliniń dıplomattar tili bolýyna bes ǵasyr boıy aıryqsha nazar aýdarylyp keledi. Qaı elde de memlekettik tildiń mártebesi ulttyq tilden joǵary. Ultyna qara­mastan memlekettik tildi meńgerýdi Kons­tıtýcıya barlyq azammattarǵa mindetteıdi.

Tildik oppozıcıya

Memlekettik til jalpy mem­lekettik sayasatqa, QR Konstıtýcıyasyna negizdelinedi. Teorıya jáne praktıka júzinde de qazaq tiline memlekettik til retinde basymdyq berildi. «Tilder týraly» Zańmen, memlekettik baǵdarlamalar arqyly tildi qoldaý júzege asyrylyp keledi.
Qazaq tiliniń táýelsizdik jyldarynda bilim, buqaralyq aqparat quraldary, mádenıet, óner, ekonomıka, ǵylym, sayasat, qorǵanys salalarynda órisi keńeıdi.
Degenmen, elimizde memlekettik til óte qaıshylyqty ortada ómir súrýde. Etnolıngvıstıka ilimi tildik oppozıcıya nemese tildik básekelestik degen máselege mán beredi. Qazaq tili mártebesiniń ósýi tildik oppozıcıya­ny kúsheıtti. Birinshiden, ol oppozıcıya tek orys tilinde sóıleıtin, jazatyn, oılaıtyndar men negizinen eki tilde sóıleıtin, jazatyn, oılaıtyndar arasynda. Áli de orys tiliniń artyqshylyǵyn saqtaǵysy keletin nıet, psıhologıya, qazaqy qundylyqtarǵa, ásirese qazaq tili men mádenıetin ishteı mensinbeýshilik, tákkappar­lyq, «ulylyq» derti basym. Bul básekelestiktiń saldary shıele­nisterge de aparýy múmkin. Ekinshi­den, bul qaıshylyq tek orystildi qazaqtar men qostildi qazaqtar arasynda kórinis alady. Tildik nıgılızm, ana tilin mensinbeıtin, ulttyq qundylyqtardy moıyndamaı­tyndar men ulttyq patrıot­tar arasynda kórinis alyp otyr.
Úshinshiden, qazaqtar arasynda qospa, bylyq, qoıyrtpaq, orys-qazaq sózderin aralastyryp sóıleý keń etek aldy. Bul qarapaıym adamdar túgil, ıntellıgencıya, aqyn, jazýshylar, ǵalymdar arasynda da beleń alyp barady. Saýatty, ádebı tildiń úlgisin kórsetetinder kúndelikti ómirde azaıyp bara jatyr. Ýkraınada sýrjık degen qubylysty kóp aıtady. Sýrjık – bıdaı men qara bıdaı, qara bıdaı men arpa, taǵy da basqa qospalardy bildiredi. Osydan ýkraındyqtar orys-ýkraın, ýkraın-orys tildik qoıyrtpalyqty da sýrjık dep ketken. Sýrjık – jergilikti til men ústem tildiń qospasy, qoıyrtpaǵy, negizinen otarlanǵan elderge tán, bara-bara adamdar qatynasynyń úırenshikti quralyna aınalyp, turmystyq tilden ádebı tilge básekeles til bolyp, keıin tipti ádebı tildi de yǵystyrýy múmkin, álemde ondaı jaǵdaılar kezdesedi. Sýrjık nemese bizdiń búgin etimiz úırengen shubar til ádebı tilimizge oppozıcıya bolyp otyrǵany anyq.

Tilder naryǵy

Tilder arasynda tilder naryǵy, tilder marketıngi degen qubylys bar. Ár memlekette tilderdiń óz aldyna áleýmettik toptardyń mártebesin aıqyndaıtyn yqpalyna baılanysty óz «baǵasy», óz qundylyǵy bar. Til adamdyq kapıtal retinde ony meńgergenderdiń qoǵamdaǵy ekonomıkalyq, áleýmettik, sayası mártebesin aıqyndaıdy, sondyqtan ol tilge suranys ta joǵary. Negizi­nen ol qyzmetti memlekettik til atqarady.
Búgin qazaq tili alýan túrli báse­kelestikke túsip otyr: ekono­mıkalyq salada, ıntellek­týal­dyq, ǵylymı, memlekettik qyzmet, mádenıet, óner, BAQ, quqyq, den­saý­lyq, otbasy, din, áskerı qyzmet, syrtqy sayasatta básekelestik kúsheyude. Búgin til máselesin tek zańmen retteı almaıtyndyǵymyzǵa kózimiz jetti. Mysaly, otbasy, kúndelikti turmystyq qatynastardy, bazar, saýda, kólik, densaýlyq, basqa da salalardy qazaq tiline zańmen ıkemdep, jónge salý qıyn. Ol mádenıet, ulttyq namysqa, tárbıege baılanysty.
Álemdik tájirıbede san jaǵynan basym ulttyń tili qoldanysta basym til bolatyny belgili, ony mamandar ústem til, basym til (domınantnyı yazyk) deıdi. Qazaqstandaǵy jaǵdaı ózgeshe, san jaǵynan az halyqtyń, orys dıasporasynyń tili basym, ústem til (domınırýyushshıı yazyk) bolyp otyr. Memlekettik til retinde qazaq tili áli tolyqqandy, jan-jaqty, qoǵamnyń barlyq salalarynda qoldanysqa ıe bola almaı otyr. Birqatar avtorlar bul jaǵdaıdy memlekettik til sayasatynyń sátsizdikke, daǵdarysqa ushyraýy dep baǵalaıdy. «Mıllıardtaǵan qarjy bosqa jumsaldy, ol qarjyny tıimdi jumsasa, Qazaqstan qoǵamyn tutastaı qazaqsha sóıletýge bolar edi» deıtin pikirler aıtylýda.
Kóptegen sarapshylar memleket­tik til qoldanysynyń tarlyǵyn oqýlyqtardan, oqý ádistemesiniń jetilmegendiginen kóredi. Ol syn oryndy da shyǵar. Biraq eshqandaı memlekette barlyq eldiń kóńilinen shyǵatyn oqýlyq ta, oqý ádistemesi de joq. Mysaly, Reseı sarapshylary, ǵalymdarynyń orys tilin oqytý deńgeıine kóńili tolmaıdy, biraq olar tildi meńgerýine emes, orys tildi bilmeıtin reseılik joq, til mádenıetine nazar aýdarady.

Biz Reseıdiń aqparattyq otarlyǵyndamyz

Otarlaýshy ult qaı elde de jartylaı Qudaı, óz aıtqandaryn istetedi, óz mádenıetin, tilin, dinin tańady. Otarlanǵan ult ókilderi otarshylardyń aıtqanyn eki etpeıdi, tilin, mádenıetin qabyldaıdy. Tipti óziniń tilin, mádenıetin kemsitýmen, tómen sanaýmen, mensinbeýmen kelisedi, tek az ǵana top qarsylyq bildiredi, keıbireýleriniń júıkesi tozady, óz qundylyqtarynan da aıyrylyp qalmaýdy oılaıdy.
Al otarlaýshy ult ókilderi otar­lan­ǵan ultqa beıimdelmeıdi, olarda astamshylyq sana qalyptasady. «Biz» dep ózderin belgili bir dıstancıyada ustaı­dy, «olarǵa» mensinbeı, músirkep qaraıdy, «olardyń» tili, mádenıeti, dástúrinen oqshaýlanyp turady, olarmen rýhanı aralasýǵa múddeli emes. Osylaı otarlanǵan elderde shovınıstik, avtorıtarlyq pen menshildik tulǵa qalyptasady.
Narcıssızm, ózin-ózi súyu, joǵary baǵalaýǵa úırengen otarlaýshy ulttyń ókilderi otarlanǵan ulttyń tarıhyna da astamshylyqpen qaraı beredi. Olardyń tarıhyn kemshin, tómen sanaý turǵysynan baǵalap, otarlaýdy mádenıet, órkenıetke qol jetkizý dep esepteıdi, otarlaýdy otarlaýshy generaldardyń, sheneýnikterdiń, mıssıonerlerdiń, ǵalymdardyń erligi dep qabyldap, otarlanǵan halyqtyń urpaqtaryn soǵan sendiredi. Sol rýhta tárbıeleıdi. Tipti táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin de otarlaý­shy ulttyń tili mádenıetinsiz tuıyqqa tireletindeı, óz kúshteri men múmkindikterine senbestik týǵyzatyn psıhologıyalyq ahýal qalyptastyrady, áli de óz yqpalynda ustaýǵa tyrysady, endi olardy «óz erkimen» otarlanýǵa ıtermeleıdi. Batys zertteýshileri afrıkalyqtardy «aq násilderdiń rýhanı túrmesinde máńgilik qamalǵan» dep sýretteıdi. Erkindikke qol jetkizý úshin táýeldilikten arylý uzaq tarıhı merzimdi qamtıdy.
Bizdiń dilimizdegi nemquraıdy­lyq, samarqaýlyq, nemkettiliktiń tarıhı tamyrlary tereń. Ótken tarıhtyń búgingi aýyr saldarynan áli de jalǵasyp jatqanynan, ult saya­satyna, tildik ahýalǵa jaǵymsyz yqpal etetindiginen, memlekettik tildiń básekege qabiletti bolýyna elimizde áleýmettik-psıhologıyalyq orta qalyptasa almady. Sondyqtan da básekege qabiletti qazaqtildi aqparattyq keńistik qalyptaspady: ol telearnalarda, radıoda, gazet pen jýrnaldardan kórinip tur. Biz Reseıdiń aqparattyq otarlyǵynda qalyp otyrmyz deýimiz osydan. Bul qasirettiń basty sebebiniń biri – qazaqtardyń orys­tanýynda. Orys tilin Qazaq tilinen artyq bilý qazaqqa qaýipti ekenin endi-endi túsinip kelemiz.

Til – ulttyq namys

Bılik basyndaǵylardyń ana tilinde sóıleýi tóńiregindegi psıhologıyalyq ahýal bólek másele. «Múmkin, jurt «Bizdiń Prezıdentimiz nege qazaqsha saıramaıdy, ylǵı da biraz sóılep kelip, orysshaǵa aýysyp ketedi» dep oılaıtyn shyǵar. Men munyń bárin bilemin» dedi Nursultan Ábishuly Ulytaýdaǵy júzdesýde. «Halyq – qazy, pikir – tarazy» degen, Elbasynyń qazaq tilinde sóılegen sózin, pikirin halyq súısinip tyńdaıdy, oıǵa túıedi, sóıleı berse eken, basqa qazaq sheneýnikteri úlgi alsyn deıdi, sebebi til – ulttyq namys.
Birqatar qazaq depýtattary, mınıstrler men ákimderge de halyqtyń aıtatyn syny barshylyq. Sarapshylar arnaýly bayandamalar neshe mınýt qazaq tilinde sóz sóılendi, ol barlyq ýaqyttyń qansha paıyzyn quraıdy, bayandamalarda neshe sóz aıtyldy, onyń qanshasy qazaq sózderi dep taldaý jasaıdy. Sonda olar qazaq tilinde sóılegen sózdiń ýaqytymen, qazaq tilinde aıtylǵan sózderdiń úlesimen qazaq tiline degen qurmettiń ólshemin aıqyndaýǵa tyrysady. Sarapshylarmen kelisýge de, kelispeýge de bolar, biraq qazaq halqynyń asa yntamen nazar aýdaratyny, keıde qyzý talqylap jatatyny belgili. Al memlekettik tildiń úlken minberlerde qoldanylýy ártúrli etnostyq toptar arasynda ár qıly oı da týǵyzady. Bayandamalardyń orys tilinde oqylatyndyǵyn keleli máselelerdi taldaýǵa qazaq tiliniń múmkindiginiń shekteýli, sózdik qorynyń tapshylyǵynan dep oılaıtyndar kóp. Sondaı-aq memlekettik tilde qazaq azamattarynyń basym kópshiliginiń tildi meńgermeýi búgingi jas urpaqqa úlgi-ónege bola almaı otyr.

Kadr tańdaý

Degenmen, jumysqa qabyldan­ǵanda, laýazymdy qyzmetke taǵaıyn­dalǵanda, eń aldymen qazaqtarǵa mindetti bolmaǵandyǵy birqatar ata-analar men jastar arasynda qazaq tilin bilýdiń qajettigi týraly ártúrli oı týǵyzyp otyr. Balasynyń erteńin oılaıtyn qazaq otbasylary búgin úlken oılaý, tańdaý ústinde: qazaq ulty ókili retinde balasynyń ana tilin meńgergenin, al memlekettik tilge suranystyń tómendigin oılasa, orys mektebinde oqyǵanyn, aǵylshyn tilin bilgenin qalaıdy. Sondyqtan, qazaq balalary orys mektebinde oqyp jatyr. Qyzmetke taǵaıyndaǵanda «tildik faktordan góri iskerlikke artyqshylyq berý jón» degen ýáj alǵa tartylady. Osylaı memlekettik tildi meńgerýdi tulǵanyń iskerlik qabiletine qarsy qoyatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Bul qalalyq ortada baıqalady. SHyndyǵynda, búgin memlekettik qyzmette, quqyq qorǵaý organdarynda, sot júıesinde, densaýlyq saqtaý, basqa da salalarda qazaqpen qazaqsha, oryspen oryssha sóılesetin, eki tilde jaza alatyn mamandarǵa suranys basym. Kadrlardy irikteý barysynda ol suranys eskerile bermeıdi. Qazaq tili qoǵamdyq suranyssyz birte-birte ózinen-ózi memlekettik mártebege ıe bolady deý de – qate pikir. Al ol suranysty ulttyq namys qamshylasa, qazaq tili óz tuǵy­ryna minedi.
Demografıyalyq jaǵdaı elimizdegi slavyan tekti dıasporalardyń, sonyń ishinde orystardyń qartaıyp bara jatqanyn kórsetedi. Mysaly, 40-49 jastaǵylar qazaq arasynda 13,4 paıyzdy qurasa, orystarda – 13,7 paıyz, al 50-59 jas arasynda sáıkesinshe 5,4 jáne 8,0 paıyz, 60-69 jas elimizde 3,7 jáne 8,2 paıyz, 70-ten asqandar 2,6 jáne 9,1 paıyz. Sondyqtan da elimizde orystar 1989 jyly 37,6 paıyz, 1999 jyly – 29,9 paıyz, 2009 jyly – 23,7 paıyzdy qurady. Jylyna 40 myńǵa jýyq jastar tarıhı Otanyna kóshedi, sondyqtan soltústik oblystarda týǵandardan góri dúnıe salǵandardyń sany basym. Bul – tabıǵı úrdis. Kúni erteń qazaq óz elinde 70-80 paıyzdy qurap, biraq qazaq tiline suranys bolmasa, jaǵdaı shıelenisip ketpesine kepildik berý qıyn. Bul memlekettiń qaýipsizdigine áser etedi. Eń qaterli jaǵdaı shydamdy, kónbis halyqtyń kóterilisi ekenin tarıh dáleldedi…

Memlekettik tilge birte-birte kóshý

Qazaqstanda qostildiliktiń deńgeıleri kóp: jeke tulǵanyń eki tildi bilýi; aımaqtyq turǵyndardyń eki tildi meńgerýi; ulttyń eki tildi meńgerýi (mysaly, qazaqtardyń basym kópshiligi, eki tildi); buqaranyń qostildiligi. Qazaqstandyqtardyń buqaralyq qostildilik orys-qazaq, qazaq-orys tilin meńgerýi uzaq tarıhı kezeń alady. Sondyqtan búgin qostildi mamandarǵa ultyna qaramaı jol ashatyn ýaqyt kelgen sıyaqty. Sondaı-aq keıbir aımaqtardy da (Atyraý, Qyzylorda, taǵy basqa da oblystar) memlekettik tilge aýdaryp, aýdarmashylardyń kómegine júginbeı-aq jumys jasaıtyn múmkindik bar. Bul aımaqtarda qazaq tilinde jazatyn, oılaıtyn mamandardy qaı salaǵa da iriktep alýǵa bolady. Basqa ult ókilderin de jumysqa tartý jón, biraq olarǵa memlekettik tildi meńgerýge qatań talap qoyu mindetti emes. Qazaq tildi orta olardy til bilýge birte-birte ıkemdeıdi. Eń bastysy – qazaqtyń qazaq tilin meńgerýi.

Ulttyq rýh

Qazaq tiliniń búgingi jaǵdaıy qazaq ultynyń psıhologıyasy, tarıhı sana­­synda jatyr. Uly aqyn A.Pýshkınniń orystyq astamshylyǵy da zor bolǵan. Qapqazdy zar eńiretken general Ermolovty qoldap: «Smırıs, Kavkaz: ıdet knyaz Ermolov» degen.
Tek knyaz P.Vyazemskıı shyn kóńilinen uly aqyn bolsa da, Pýshkındi synaǵan: «CHto týt horoshego? CHto on, kak chernaya zaraza, gýbıl, ýnıchtojıl plemena? Ot takoı slavy krov stynet v jılah ı volosy dybom stanovyatsya. Eslı by my prosveshshalı plemena, to byl by, chto vospet. Poezıya – ne soyuznıca palacheı…»
Poezıya ǵana emes, tarıh ǵylymy da qanisherlermen birlespeýi kerek edi. 2007 jyly Uzynaǵash túbinde «basqynshy Qoqan handyǵynyń áskerin talqandaǵanyna 140 jyl tolýyn atap, «kemeńger» Kolpakovskııge eskertkish ornatty. Oǵan Reseıden, alys shetelderden kazaktar men slavyan birlestikteriniń ókilderi qatysty. «Aıtpaıyn desem, aqym ketip barady, aıtsam aǵaıynnyń kóńili qalady» degendeı, aıtpaýǵa bolmaıtyn jaǵdaılar da bar. Ókinishtisi, «toıdyń» ortasynda belgili el azamattary, májilis depýtattary júrdi. Kezinde Ilıyas Jansúgirov Kolpakovskııdiń qalaı da Jetisýdy orysqa shegelep ustaýǵa myqtap kúsh salǵanyn aıtqan. Keıin Túrkistannyń general-gýberna­tory Fon Kaýfman «Uzynaǵash soǵy­syndaǵy jeńisimiz bizdiń, orystyń bútin Orta Azıyany jaýlaǵandaǵy jeńisimizdiń anasy boldy» dedi. Otarshyldarǵa eskertkish qoıǵan tek qazaqtar ǵana. Bul – qazaq rýhyn syndyrý.
Sondaı-aq oǵan shyn tilin úıretýdiń óz qısyndary bar. Birinshiden, oqýshy ana tilin tolyq meńgergende ǵana ekinshi tildi oqytýǵa bolady. Ekinshiden, oqý baǵdarlamasynda ana tiliniń basym, negizgi til bolyp qalýyn myqtap qadaǵalaýdy kózdeıdi. Ana tili men ekinshi tilden týra aýdarma salystyryp oqytylǵanda oqýshy óz ana tilin de tereń meńgerýge múmkindik alady. Bul – álemdik tájirıbe. Biz aǵylshyn tilin qazaq tili emes, orys tili arqyly úıretip, taǵy da ulttyq rýhymyzdy álsiretip otyrmyz. Qazaq – syrttan kelgen qaýipke qarsy turý, qolaısyz, jaısyz, áleýmettik-psıhologıyalyq jaǵdaıda ishteı kúsh jınap, ózin saqtaý qabileti basym ult. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan bul qasıet orystaný sayasatynan da aman alyp shyqty, socıalızm qazanynda qaınap, basqaǵa sińip ketpedi, tilin, mádenıetin negizinen saqtap qaldy, sondyqtan búgingi táýelsiz Qazaqstanda bolashaqqa zor senimmen qaraýǵa negiz bar. Al qazaq ulty ana tilin tolyq meńgergende ǵana memlekettik til memleket azamattarynyń basyn biriktiredi.
Orystanǵan qoıyrtpaq, negizinen orys tili kırıllıca jazýy basym qoǵamda da latynǵa kóshýge asa ynta joq. Sondyqtan búgin oılanar máse­leler barshylyq. Jelpinip la­tynǵa kóshsek, barlyq másele sheshiledi dep daýryqpaı, daıyndyq jumysyna yjdaǵattyqpen qaraǵan jón.

 

Related posts